De CMI Lex Maritima 2025: een lex mercatoria voor de zee - Deel 1

Prof. dr. Eric VAN HOOYDONK

Voorzitter van de Permanente Commissie van het CMI voor de Optekening van de Lex Maritima

Onderzoeksprofessor aan de Universiteit Gent (Maritiem Instituut)

Advocaat in Antwerpen

De CMI Lex Maritima 2025, ook De Zeerechtbeginselen van Tokio genoemd, is de allereerste optekening van de grote, universeel geldende beginselen van het zeerecht. Het instrument is gebaseerd op rechtsvergelijkend onderzoek en werd goedgekeurd door het Comité Maritime International, de wereldkoepel van zeerechtbeoefenaars. Deze lex mercatoria voor de zee kan verschillende functies vervullen, in België zelfs als aanvullende rechtsbron. Deze bijdrage bevat een inleiding tot het document, met voor het eerst een Nederlandse vertaling ervan.

1. De CMI Lex Maritima 2025 in het kort

De CMI Lex Maritima 2025, ook De Zeerechtbeginselen van Tokio genoemd (hieronder: «CMI Lex Maritima» of «CMI-instrument»), is de allereerste optekening van de grote, universeel geldende beginselen van het zeerecht. Volgens een klassieke zienswijze berust het zeerecht op wereldwijd gedeelde noties, basisregels en gebruiken, die bovendien kunnen bogen op een lange, zelfs eeuwenoude traditie. Een document dat deze gemeenschappelijke beginselen van het zeerecht - vaak «lex maritima» genoemd - identificeert en formuleert, ontbrak echter. Op basis van in 2014 gestarte werkzaamheden heeft de Algemene Vergadering van het Comité Maritime International (CMI) op 17 mei 2025 een compilatie van de lex maritima goedgekeurd. Het CMI is de wereldwijde koepelvereniging van zeerechtbeoefenaars. De CMI Lex Maritima bestaat uit 5 voorafgaande Regels en 25 materiële Beginselen, die het gehele zeerecht bestrijken, met nadruk op het privaatrechtelijke zeerecht. Het CMI-instrument bevat een uitvoerige toelichting. Daarin zijn talrijke verwijzingen opgenomen naar de internationale zeerechtelijke eenmakingsverdragen en naar bronnen uit 68 nationale rechtsstelsels, waaruit de Beginselen op basis van rechtsvergelijkend onderzoek zijn afgeleid. De CMI Lex Maritima is noch een verdrag, noch een (model)wet, maar een soft law-instrument dat is goedgekeurd bij resolutie van een internationale niet-gouvernementele organisatie. De uniciteit en de representativiteit van het CMI, waarin een ruime, gespecialiseerde expertise van practici en academici is samengebracht, geven de CMI Lex Maritima legitimiteit en overtuigingskracht. Tegelijk blijft het CMI-instrument bescheiden en flexibel. Het beoogt het positief zeerecht niet te wijzigen, maar aan te vullen. In de mate dat het positief zeerecht toelaat de lex maritima (of de lex mercatoria) te hanteren als rechtsbron bij geschillenbeslechting, kan het CMI-instrument door gerechten (inbegrepen scheidsgerechten) als dusdanig worden toegepast. Daarnaast kan het worden gebruikt bij de uitlegging van het positief zeerecht, ter aanvulling van overeenkomsten, als inspiratie voor regelgevers en als educatief hulpmiddel. Hoewel de CMI Lex Maritima tot stand kwam los van het brede academische debat over de lex mercatoria, vult zij deze lex mercatoria nuttig aan. Ze bevat immers een optekening van de universele beginselen van een eerbiedwaardige, voor het functioneren van de wereldeconomie essentiële tak van het transnationale handelsrecht¹. Daarenboven berust het CMI-instrument op een originele methodologie en omschrijft het op innovatieve wijze zijn eigen rechtskracht. Een latere, periodieke actualisering van de CMI Lex Maritima is in het vooruitzicht gesteld.

2. Uitgangspunten, wording en statuut

2.1. De lex maritima van mythe tot praktijk

Het zeerecht kent een lange traditie van internationale eenheid. De gemeenschappelijke onderbouw van het hedendaagse zeerecht, die wortels heeft in de klassieke oudheid en, meer nog, de Europese middeleeuwen², wordt vaak aangeduid met het koepelbegrip lex maritima. Hoewel het geloof aan deze lex maritima oud en wijdverbreid is, ontbrak een tekst waarin de universele zeerechtprincipes worden geïdentificeerd en gearticuleerd.

Een wetgevende erkenning en een nader rechtsgeleerd onderzoek van de «algemene zeerechtelijke beginselen» of «regels van een algemene zeerechtsorde» bepleitte de auteur dezes in 2011 bij de aanvang van de hercodificatie van het Belgische scheepvaartrecht³. Aansluitend daarbij argumenteerde hij in 2014 in The Journal of International Maritime Law dat een opschriftstelling van de lex maritima mogelijk en ook wenselijk was⁴. Aan de hand van een bloemlezing van oude en hedendaagse rechtsbronnen werd in die bijdrage vooreerst in herinnering gebracht dat het bestaan van een lex maritima als een geheel van algemeen aanvaarde maritieme algemene beginselen en zelfregulering (gebruiken en standaardcontracten) inderdaad al lang wordt aangenomen. Bovendien werd gewezen op nationale wetsbepalingen en rechtspraak die de lex maritima, of onderdelen ervan, erkennen als rechtsbron, en op hedendaagse rechtsleer waarin aspecten ervan nieuwe aandacht hadden gekregen⁵. De meest gezaghebbende en invloedrijke propagandist van de lex maritima van de voorbije decennia was wijlen William (Bill) Tetley, hoogleraar te Montreal⁶. Onder de recentere onderzoekers zijn de academici Massimiliano Rimaboschi uit Italië⁷ en Andreas Maurer uit Duitsland⁸ te vermelden. Zij promoveerden op proefschriften over de eenmaking van het zeerecht resp. het transnationaal zeerecht, en gaven beiden aandacht aan bepaalde aspecten van de lex maritima. De Australische magistraat James Allsop onderlijnde bij herhaling het blijvende belang van «the general maritime law» aan de hand van de Angelsaksische rechtspraak⁹. Nog andere auteurs benadrukten dat het nationale zeerecht berust op internationale instituten¹⁰.

Uit het door de auteur dezes in The Journal of International Maritime Law aangebrachte overzicht van oud en nieuw zeerecht bleek echter ook dat het concept van de lex maritima onnauwkeurig en, bij gebrek aan identificatie en articulatie van de universele beginselen en gebruiken, van weinig praktisch nut was. De diverse beschikbare stellingnamen over de lex maritima dienden deze aan als een nogal vormeloos geheel, a.h.w. bij wijze van passionele geloofsbelijdenis; van een analytische en praktisch bruikbare formulering van rechtsregels was geen sprake¹¹. Daarom werd in de bijdrage voorgesteld om over te gaan tot een «restatement» of «codificatie»¹² van de algemene beginselen van het zeerecht. Meer bepaald kon een beknopt en flexibel document de kenmerkende concepten en basisregels van het zeerecht verwoorden die gemeen zijn aan de meeste, zoniet alle zeerechtstelsels en -tradities¹³. Dit project kon, steeds volgens het vermelde pleidooi, een manier zijn om de lex maritima-theorie concreet toepasbaar te maken en bovendien een nuttige bijdrage leveren tot de verdere eenmaking van het zeerecht. Meteen kon het een remedie bieden voor de hedendaagse hapering van de harmonisatie van het zeerecht door middel van eenmakingsverdragen en voor het gevaar dat de specifieke aard van de maritieme sector over het hoofd werd gezien in projecten voor de codificatie van het internationale en Europese contractenrecht¹⁴. Een optekening van de beginselen van het zeerecht kon het goede functioneren van de rechtstak bevorderen, nieuwe internationale en nationale regelgevingsinitiatieven ondersteunen, contractonderhandelingen en geschillenbeslechting vergemakkelijken en kennisverspreiding bevorderen. Auteur dezes besloot het tijdschriftartikel met een tentatieve lijst van 22 thema’s waaromtrent vermoedelijk beginselen konden worden geformuleerd¹⁵.

Op basis van deze argumentatie kon het Comité Maritime International worden overtuigd om de optekening van de lex maritima te ondersteunen. Zoals vermeld leidde dit in 2025 tot de aanneming van de CMI Lex Maritima. Daarin zijn de meeste van de al in 2014 gesuggereerde zeerechtbeginselen daadwerkelijk opgenomen en verder uitgewerkt.

2.2. Organisatie van het project

Het Comité Maritime International (CMI) is de koepel van de nationale verenigingen van zeerechtbeoefenaars. Het is een van de oudste internationale maritieme organisaties. Het werd in 1897 in België opgericht om het zeerecht wereldwijd een te maken en heeft op dat vlak grote successen geboekt, vooral door over een reeks deelmateries eenmakingsverdragen voor te bereiden. Deze werden telkens geofficialiseerd tijdens een diplomatieke conferentie te Brussel georganiseerd door de Belgische regering, die ook de rol van depositaris op zich nam. Sinds de ramp met de olietanker Torrey Canyon in 1967 is de leidende verdragsproducerende rol van het CMI, een niet-gouvernementele organisatie, overgenomen door volkenrechtelijke instanties, in de eerste plaats de Internationale Maritieme Organisatie (IMO)¹⁶ te Londen. Binnen deze gespecialiseerde instelling van de Verenigde Naties werd toen een «Juridisch comité» opgericht. Het CMI kreeg bij de IMO «raadgevende status» en heeft bij de voorbereiding van diverse IMO-verdragen een bepalende rol gespeeld. Voorts draagt het CMI bij tot het werk van de Commissie van de Verenigde Naties voor Internationaal Handelsrecht (UNCITRAL). Ook voor de VN-Conferentie inzake Handel en Ontwikkeling (UNCTAD) heeft het CMI al nuttig werk geleverd. Bij het CMI zijn momenteel 54 nationale zeerechtverenigingen aangesloten. Daarnaast telt het 249 individuele Titulary Members. Het CMI is nog steeds de enige wereldvereniging van zeerechtbeoefenaars en verenigt in zijn midden dan ook een unieke expertise^17,18.

In 2014 werd binnen het CMI een Internationale Werkgroep (IWG) opgericht met als naam (en meteen opdracht) «Restatement of the Lex Maritima» en als leden practici en academici met een civielrechtelijke en een common law-achtergrond uit verschillende continenten¹⁹. Stukje bij beetje werd de tekst opgebouwd. Het concept en de methodologie werden uitgedacht door de voorzitter van de IWG (tevens auteur dezes), die ook het rechtsvergelijkende onderzoek en de redactie van de CMI Lex Maritima verzorgde en de interne en de publieke besprekingen leidde. Professor Jesús Casas Robla uit Madrid, de rapporteur, droeg in belangrijke mate bij tot de praktische organisatie en de algemene aanpak binnen het CMI en stond voortdurend met de voorzitter in overleg. Fragmenten van de ontwerptekst werden getoond tijdens publieke CMI-evenementen in New York (2016), Mexico City (2019), Antwerpen (2022) en Montreal (2023)²⁰. Alle ontwerpen zijn grondig besproken in de IWG, wat leidde tot bevestiging door nationale deskundigen en nuttige verfijningen en aanvullingen. Een volledig ontwerp van de «Draft CMI Lex Maritima» is op 23 mei 2024 door een delegatie van de IWG voorgesteld tijdens het CMI-colloquium in Göteborg²¹. Deze tekst - ook aangeduid als «The Gothenburg Draft» - werd o.m. beschikbaar gemaakt op de website van het CMI²² en werd, vergezeld van een vragenlijst («questionnaire»), voor commentaar, correctie en eventuele aanvulling voorgelegd aan de bij het CMI aangesloten nationale zeerechtverenigingen²³. Hierop is nuttige respons gekomen, die leidde tot verdere verbeteringen van de tekst. De IWG heeft alle ontvangen opmerkingen en suggesties grondig bestudeerd, integraal beantwoord en waar nuttig in de tekst verwerkt. Op basis daarvan, en ook van uitgebreid aanvullend rechtsvergelijkend onderzoek door de voorzitter, zijn daarna een tiental opeenvolgende versies opgesteld van een nieuw ontwerp, getiteld «The Tokyo Draft».

De definitieve versie van «The Tokyo Draft» werd ter bespreking en goedkeuring voorgelegd aan de CMI-conferentie van 2025 in Tokio. Het CMI-instrument werd op 17 mei 2025 door de Algemene Vergadering van het CMI goedgekeurd als «The CMI Lex Maritima 2025», met als ondertitel «The Tokyo Principles of Maritime Law». Dit gebeurde onder voorbehoud van laatste, louter tekstuele, niet-inhoudelijke correcties. De finale, «officiële» versie is door de Uitvoerende Raad van het CMI aanvaard en op de website van het CMI gepubliceerd op 17 november 2025²⁴. De tekst is ook te vinden op de speciale website www.lexmaritima.world²⁵. De IWG is inmiddels omgevormd tot een Permanente Commissie («Standing Committee») van het CMI, die de verdere werkzaamheden zal leiden.

2.3. Algemeen concept en mogelijke toepassingen

De CMI Lex Maritima is een formulering van 25 fundamentele beginselen van het zeerecht die kunnen worden beschouwd als breed internationaal aanvaard, m.a.w. als gemeenschappelijk aan de meeste, zoniet alle rechtssystemen en -tradities. Het gaat dus om de grondslagen, ja de diepste kern van het zeerecht, zoals die wordt gereflecteerd in de concrete rechtsregels die dagelijks worden aangewend in de maritiem-juridische wereldgemeenschap. De CMI Lex Maritima verschilt van andere zeerechtelijke eenmakingsinstrumenten doordat zij regels inventariseert die nu reeds uniform en gemeenschappelijk zijn. Bij zeerechtelijke verdragen en modelwetten gaat het daarentegen om maatregelen tot harmonisering van wat vandaag verschillend is.

De CMI Lex Maritima is geen zuiver academische oefening, maar kan op diverse gebieden praktisch nut opleveren²⁶. Gerechten (inbegrepen scheidsgerechten) die, binnen de contouren van hun rechtsstelsel, de algemene beginselen van het zeerecht wensen toe te passen, kunnen deze beginselen in het CMI-instrument terugvinden. Daarop wordt verderop nog teruggekomen²⁷. Verder kan de compilatie een belangrijke educatieve rol vervullen, door niet-specialisten in de materie inzicht te geven in de wereldwijd aanvaarde basisregels ervan. Meteen kan de tekst bijdragen tot een beter begrip van de specificiteit (volgens sommigen «autonomie») van deze rechtstak. Verschillende rechtssystemen maken overigens een onderscheid tussen «zeerecht» en «landrecht» (ook «law of the land», «land law», «terrene law», «le droit terrestre», «le droit commun», «el derecho común», «il diritto civile»)²⁸. Zeerechtelijke rechtsfiguren als de kapitein, berging, averij-grosse en aansprakelijkheid voor aanvaringen zijn erg specifiek, en kunnen niet worden herleid tot een toepassing van het gemeen recht. De CMI Lex Maritima vestigt de aandacht op deze eigenheid van het zeerecht en helpt de regels ervan beter te begrijpen. Ook nationale regelgevers kunnen in het document inspiratie vinden, of er desgewenst zelfs naar verwijzen als aanvullende bron van recht.

Hoewel de CMI Lex Maritima ook in de context van de werkzaamheden van het CMI als innovatief is te beschouwen en een uitgesproken sui-generis-karakter draagt, past het initiatief, dat ook een eenmakingsmiddel is, perfect in de kerntaak van de organisatie²⁹. Zoals al aangegeven, is de aan het eind van de negentiende eeuw door het CMI aangevatte stroomlijning van het moderne nationale zeerecht via thematische eenmakingsverdragen de jongste decennia gaan stokken, vooral ingevolge de fragmentatie tussen alternatieve verdragsregimes en wijzigingsprotocollen en het uitblijven van wijdverspreide ratificatie of zelfs inwerkingtreding van belangrijke nieuwe teksten (zoals de Regelen van Rotterdam betreffende de zeevervoerovereenkomst)³⁰. Bovendien hebben steeds meer landen de jongste tijd hun maritieme wetboeken of wetten vernieuwd (laatst nog Griekenland³¹). Deze drukke nationale wetgevende activiteit houdt een risico op verdere verbrokkeling in³². De CMI Lex Maritima kan in deze steeds meer versplinterde omgeving een hulpmiddel zijn om de eenheid toch nog enigszins te bewaren of te herstellen.

2.4. Focus op privaat zeerecht en verhouding tot publiek zeerecht

De CMI Lex Maritima formuleert beginselen van het private zeerecht, dat in veel landen is ingebed in het handelsrecht. Vrijwel alle fundamentele rechtsfiguren komen aan bod, zoals het statuut van het schip en de specifieke zeerechtelijke aansprakelijkheidsregelingen (aansprakelijkheid van scheepseigenaren en scheepsexploitanten, voor andermans daad en/of hoofdelijk, algemene beperking van aansprakelijkheid). Voorts bestrijkt de compilatie niet alleen het maritieme contractenrecht (contractvrijheid, bevrachting, vervoerovereenkomst), maar ook het maritieme buitencontractuele aansprakelijkheidsrecht (aanvaring, milieuschade) en specifieke vergoedingsstelsels (hulpverlening, averij-grosse). Een aantal thema’s wordt niet aangeraakt, omdat er geen internationale eenvormigheid rond bestaat en/of omdat ze circuleren in de periferie van het klassieke zeerecht (zeeverzekering, scheepsverkoop, scheepsarbeid, multimodaal vervoer, maritieme verkoop, goederenbehandeling, havenbeheer, maritieme arbitrage). Evenmin wordt ingegaan op de betekenis en het statuut van veel voorkomende, zoniet typische individuele maritieme contractuele bedingen³³.

Het internationaal en nationaal publiekrechtelijk zeerecht valt in principe buiten het werkingsveld van de CMI Lex Maritima. Nochtans worden in de tekst enkele onmisbare verbanden met het publiekrechtelijke raamwerk gelegd (nationaliteit van het schip, publiekrechtelijke reglementering van de zeevaart, Zeeaanvaringsreglement, statuut van de kapitein en de loods, wrakopruiming). Zoals door vele maritimisten opgemerkt³⁴, is de opdeling tussen privaat en publiek zeerecht in feite artificieel. Het internationaal publiekrechtelijk zeerecht is reeds in verregaande mate uniform dankzij het VN-Zeerechtverdrag (dat het recht van de zee codificeerde en grotendeels internationaal gewoonterecht weerspiegelt) en de verdragen van de Internationale Maritieme Organisatie (waarvan er vele een ruim, vrijwel mondiaal geldingsbereik hebben), zodat de CMI Lex Maritima daaraan weinig had toe te voegen. De focus van het CMI als organisatie ligt overigens traditioneel op het private zeerecht. Ten slotte behandelt de CMI Lex Maritima niet het binnenvaartrecht, al zijn naar die branche enkele verwijzingen opgenomen.

2.5. Methodologie

De CMI Lex Maritima formuleert alleen beginselen die aantoonbaar gebaseerd zijn op brede internationale overeenstemming. Aspecten waarover geen internationale consensus bestaat en nationale bijzonderheden zijn uit de compilatie (en uit de voorbereidende besprekingen in de IWG) geëlimineerd. De CMI Lex Maritima is samengesteld op basis van een vergelijking van regels van het «positief zeerecht», teneinde er de gemeenschappelijke grondslagen van terug te vinden. Dit positief zeerecht omvat, eenvoudig uitgedrukt, alle bronnen van zeerecht die buiten de CMI Lex Maritima vallen en waarop de compilatie is gebaseerd. Het gaat o.m. om verdragen, nationale wetten, rechtspraak, rechtsleer en standaardcontracten³⁵. In totaal zijn, naast 46 verdragen en protocollen, 68 nationale rechtsstelsels in aanmerking genomen (waarvan er momenteel 54 via een nationale zeerechtvereniging zijn vertegenwoordigd in het CMI³⁶). Ter onderbouwing van het document zijn in de voetnoten talrijke verwijzingen naar bronnen opgenomen (hoofdzakelijk naar wetboeken en wetten). De methodologie is dus strikt objectief en wetenschappelijk; men kan ze vergelijken met een mechanisch of chemisch extractie- of distillatieproces. Logischerwijs zijn in dit proces ook subjectieve of persoonlijke voorkeuren, commerciële belangen van maritieme deelsectoren en beleidswensen «de lege ferenda» over toekomstige eenmakingsinitiatieven buiten beschouwing gelaten. Er is niet gestreefd naar de creatieve opvulling van lacunes in het universele zeerecht of naar enige «progressieve» formulering van beleidsmatig optimale of zelfs maar verkieslijk geachte oplossingen. De CMI Lex Maritima inventariseert en articuleert m.a.w. beginselen die universeel zijn naar vigerend zeerecht, vanuit een louter empirisch of descriptief uitgangspunt, zonder zelf nieuwe normering naar voor te willen schuiven.

Voor deze aanpak is geopteerd op grond van drie overwegingen (die weliswaar niet worden geëxpliciteerd in de officiële toelichting bij het CMI-instrument³⁷). Zoals gezien was het uitgangspunt van het project de wens tot neutrale verificatie en zo mogelijk concretisering van de gevestigde zienswijze dat er een lex maritima bestaat. Ten tweede werd aangevoeld dat een objectieve compilatie van wat aantoonbaar universeel geldend is, meer gezag en praktisch nut zou kunnen hebben dan welke poging tot progressieve ontwikkeling ook. Ten derde leert de ervaring met de maritieme eenmakingsinitiatieven van de jongste decennia dat consensus vinden over zeerechtelijke beleidskeuzen moeilijk en tijdrovend kan zijn, en finaal zelfs geheel onmogelijk kan blijken. Een formulering van optimale of wenselijke wereldwijde zeerechtelijke beginselen (binnen het CMI of elders) was sowieso geen realistische ambitie geweest.

Zoals reeds vermeld werkte de IWG onder de benaming «Restatement of the Lex Maritima». Voor deze naam werd gekozen om de - in common law-landen gevoelige - term «codificatie» te vermijden³⁸. De notie codificatie, die nochtans in een brede, flexibele zin kan worden gebruikt³⁹, wordt ook in deze bijdrage niet gehanteerd. Meer neutraal wordt hier gewaagd van een «compilatie», een term die trouwens ook in de officiële toelichting bij het CMI-instrument voorkomt. Behalve in vermeldingen van de naam van de IWG, is ook het woord «restatement» bij de redactie van de CMI Lex Maritima vermeden. Dit begrip is immers niet gangbaar in landen met een civielrechtelijke traditie. Voor sommigen zou het in deze context trouwens enigszins vreemd hebben geklonken, omdat het voor leken in deze terminologie suggereert dat iets wat al geldt, opnieuw wordt geformuleerd, terwijl de beginselen van de lex maritima nog nooit voorheen op weloverwogen wijze waren geïdentificeerd, laat staan gearticuleerd⁴⁰. Wel vermeldt de CMI Lex Maritima dat zij de universeel toegepaste zeerechtbeginselen formuleert, in het Engels «states» (dus niet: «restates»). De notie «restatement» had overigens verwarring kunnen veroorzaken over de belangrijke vraag of de tekst vigerend recht reflecteert, dan wel elementen van «progressieve» ontwikkeling bevat⁴¹ (zoals gezien is dit laatste niet het geval). Net zoals «codificatie», is «restatement» op zich echter een flexibel begrip. Hoewel de beide termen om praktische redenen uit de tekst werden geweerd, bestaat er finaal geen principebezwaar tegen dat de CMI Lex Maritima, in een brede opvatting van die termen, een «codificatie» of een «restatement» van de lex maritima zou worden genoemd. Welk etiket men ook verkiest, voor de rechtskracht van het CMI-instrument, die immers uitdrukkelijk is geregeld⁴², heeft het alleszins geen implicaties.

Hoewel dit evenmin in de officiële toelichting bij de CMI Lex Maritima wordt vermeld, is bij de identificatie van universele beginselen gebruikt gemaakt van verschillende indicaties. Wat verdragen betreft, is gekeken naar het aantal gebonden staten⁴³, het aandeel in de wereldtonnage dat deze staten vertegenwoordigen⁴⁴, en, weliswaar niet op exhaustieve wijze, naar de overname van de verdragsregeling in nationale wetten (ter uitvoering of transformatie ervan, dan wel ter uitbreiding van het toepassingsgebied van het verdrag tot nationale situaties⁴⁵). Op het vlak van nationale regelgeving is gepeild naar het aantal staten dat dezelfde of minstens een sterk gelijkende of duidelijk analoge regel formuleert. Ter zake van contractvoorwaarden is rekening gehouden met de internationale verspreiding van standaardcontracten en geijkte bedingen. Hoewel dit zeker niet gebeurde op exhaustieve wijze, zijn ook rechtspraak en rechtsleer geraadpleegd. Ofschoon de rol van maritieme gebruiken in de CMI Lex Maritima uitdrukkelijk wordt erkend⁴⁶, zijn in de samenstelling van de compilatie geen (voorheen) ongeschreven materiële gebruiken opgenomen.

De rechtsvergelijkende onderbouwing van het CMI-instrument is gedocumenteerd in het omvangrijke voetnotenapparaat. Het «bewijs» van universaliteit dat dit biedt, is uiteraard geen onwrikbaar, mathematisch bewijs. Een mate van «Fingerspitzengefühl», gebaseerd op eerder rechtsvergelijkend en historisch onderzoek uitgevoerd door de auteur dezes, speelde mee. De onderschrijving, aanvulling en verfijning van de compilatie door de leden van de IWG, de positieve commentaren en suggesties van de nationale zeerechtverenigingen, de bespreking tijdens de plenaire vergadering van het CMI-congres te Tokio, en uiteindelijk de stemming aldaar in de Algemene Vergadering van de mondiale vereniging van zeerechtbeoefenaars, bieden enige geruststelling dat de presentatie in het CMI-instrument van universele zeerechtbeginselen een mate van geloofwaardigheid bezit.

Bij het voorbereidende onderzoek lag de klemtoon op het hedendaagse zeerecht. Hier en daar zijn historische notities toegevoegd om de stamboom (of de herkomst) van een Beginsel te illustreren. Het voorhanden zijn van een voorgeschiedenis, een minimale ouderdom of een traditie werd dus niet als autonoom criterium voor opname in het CMI-instrument toegepast. Dit neemt niet weg dat het besef van de historische traditie bij de selectie en de redactie van sommige Beginselen in het achterhoofd meespeelde, en dat het universele gezag van verschillende Beginselen aan de hand van rechtshistorische elementen ongetwijfeld nog zou kunnen worden versterkt.

2.6. Structuur

De CMI Lex Maritima bestaat uit de volgende zeven Delen:

Deel 1 - Voorafgaande Regelen

Deel 2 - Bronnen van het zeerecht

Deel 3 - Schepen

Deel 4 - Maritieme verantwoordelijkheden en aansprakelijkheden

Deel 5 - Maritieme overeenkomsten

Deel 6 - Maritieme incidenten

Deel 7 - Maritieme vorderingen

Het eerste Deel omvat 5 «Regelen», de daarop volgende Delen 25 «Beginselen». Deze 30 bepalingen worden voorafgegaan door een «Algemene inleiding» en worden zelf alle vergezeld van een uitvoerige «Commentaar». De 5 Regelen zijn inleidende technische bepalingen die doelstellingen, definities, werkingssfeer, statuut en toepassing van de compilatie definiëren. De Beginselen zijn de bepalingen waarin de materiële zeerechtprincipes worden uiteengezet. De Algemene inleiding en de Commentaar bij de Regels en de Beginselen worden in deze bijdrage aangeduid als de «officiële toelichting». Deze verduidelijkingen zijn immers mee door het CMI goedgekeurd. Aan het einde van de CMI Lex Maritima is een verklarende lijst van verwijzingen en afkortingen opgenomen.

Naar de inhoud bevat de CMI Lex Maritima drie types Beginselen. Beginselen van Type 1 verwijzen naar andere, wereldwijd toegepaste rechtsinstrumenten die «als zodanig» («as such») deel uitmaken van de lex maritima (meer bepaald het Zeeaanvaringsreglement⁴⁷ en de Regelen van York en Antwerpen⁴⁸). Van de Beginselen van Type 2 wordt de materiële inhoud rechtstreeks door de CMI Lex Maritima geproclameerd (bijv. de omschrijving van de taken van de gezagvoerder⁴⁹ en van de loods⁵⁰). Beginselen van Type 3 geven aan dat het gangbaar is dat het positief recht bepaalde, typische zeerechtelijke regels omvat, maar zonder dat algehele internationale uniformiteit bestaat over de precieze inhoud ervan, en waarbij de regel bovendien vaak alleen operationeel wordt als het positief zeerecht hem daadwerkelijk invoert (bijv. de dwingende bepalingen met betrekking tot vervoerovereenkomsten⁵¹, verplichtingen inzake wrakopruiming⁵², maritieme voorrechten⁵³ en maritieme verjaringstermijnen⁵⁴). Deze gradatie naar universaliteit ligt in lijn met de al vermelde objectieve, louter beschrijvende methodologie en het afzien van elke poging tot «progressieve», beleidsgerichte formulering⁵⁵. Te noteren valt dat ook m.b.t. Beginselen van Types 1 en 2 niet per se volmaakte universaliteit voorhanden is, in de zin dat het positief zeerecht over de hele wereld of zonder enige afwijking exact dezelfde regels zou huldigen. Een vergelijkbare tolerantie wordt toegepast bij de identificatie van regels van volkenrechtelijk gewoonterecht⁵⁶ en bij de codificatie van de lex mercatoria⁵⁷.

2.7. Rechtsstatuut

De CMI Lex Maritima geeft bijzondere aandacht aan haar eigen rechtsstatuut, meer bepaald aan haar relatie tot het positief zeerecht⁵⁸. De belangrijkste rechtsbronnen van het zeerecht, opgevat in brede zin, zijn de publiekrechtelijke verdragen (VN-Zeerechtverdrag, IMO-verdragen van technische en reglementerende aard), de privaat- dan wel gemengd privaat- en publiekrechtelijke eenmakingsverdragen (voorbereid door CMI, IMO, UNCITRAL, UNCTAD en IAO), regionale en bilaterale verdragen (o.m. ook over nevenkwesties als IPR en waterwegbeheer), regionale regelgeving (bijv. EU-recht), de nationale en lokale wetboeken, wetten en reglementen, de rechtspraak (al dan niet met de rang van bindend precedent), de rechtsleer, de standaardcontracten en -bedingen⁵⁹, de gewoonten en gebruiken⁶⁰, en soft law (zoals IMO-resoluties). Zoals aangegeven manifesteert de CMI Lex Maritima zich in dit uitgestrekte en gevarieerde landschap als een nieuwsoortig rechtsinstrument, met focus op het privaat zeerecht. Nooit eerder is inderdaad een compilatie van de universele beginselen van het zeerecht opgesteld.

Het rechtsstatuut van het CMI-instrument kan worden samengevat als volgt. Om te beginnen is de compilatie vastgesteld bij resolutie van een internationale niet-gouvernementele organisatie⁶¹. Uiteraard kan het CMI zelf geen bindende regelgeving vaststellen; de CMI-gemeenschap was zich daar ook in Tokio ten volle van bewust. De CMI Lex Maritima is dus wezenlijk soft law gegenereerd door een niet-statelijke instantie. Per definitie kan het CMI-instrument uit eigen kracht geen wijziging brengen aan statelijk recht. Deze principiële ondergeschiktheid van het CMI-instrument aan het positief recht wordt in de voorafgaande Regelen uitdrukkelijk bevestigd⁶². Deze Regelen bepalen echter ook in welke gevallen het CMI-instrument toch rechtskracht kan krijgen, hetzij ingeval het positief recht een basis biedt voor de toepassing ervan door een gerecht (of scheidsgerecht), hetzij wanneer contractpartijen de compilatie van toepassing verklaren⁶³. In het Beginsel gewijd aan de uitlegging van het zeerecht is bovendien bepaald dat de CMI Lex Maritima kan dienen als hulpmiddel bij de interpretatie van het positief zeerecht⁶⁴. Doordat de Beginselen reflecteren wat wereldwijd gangbaar is en onderschreven zijn door de wereldkoepel van de zeerechtbeoefenaars, kunnen ze bij interpretatieve betwistingen inderdaad enig gewicht in de schaal werpen (men zou ze een vorm van «persuasive authority» kunnen toedichten; meer specifiek zouden ze ook kunnen worden gehanteerd ter bevestiging van bepaalde interpretaties van het positief zeerecht). Al deze keuzen illustreren echter meteen het bescheiden en tegelijk flexibele karakter van de compilatie. Ze blijft bescheiden doordat ze geen aanspraak maakt op eigen rechtskracht maar zichzelf ondergeschikt aan het positief recht (en aan de partijautonomie) verklaart. Ze is flexibel doordat ze, afhankelijk van de context, verschillende functies kan vervullen: als aanvulling of ter interpretatie van het positief recht, als bijkomend contractueel regime, of zelfs als gebruik, en voorts als inspiratie voor regelgevers of als educatief hulpmiddel.

In dezelfde geest moet worden onderlijnd dat het gebruik van de termen «Regel» en «Beginsel» geen implicaties heeft voor het rechtstatuut van de bepalingen. De aanduiding van een bepaling als Beginsel betekent bijv. niet dat ze in het raam van het positief recht moet worden gekwalificeerd als een algemeen rechtsbeginsel - al wordt die kwalificatie ook niet uitgesloten⁶⁵.

2.8. Inleiding tot de Nederlandse vertaling en de beknopte toelichting

De CMI Lex Maritima is opgesteld en goedgekeurd in een eentalig Engelse versie. Alle werkzaamheden in de IWG en tijdens de CMI-evenementen verliepen in het Engels. Wel zijn bij het voorbereidende onderzoek originele rechtsbronnen in tal van andere talen geraadpleegd; de officiële toelichting verwijst ernaar. Het hierna volgende onderdeel van deze bijdrage bevat in omrande tekst een integrale Nederlandse vertaling van het corpus van het CMI-instrument. Deze vertaling is gemaakt door de voorzitter van de IWG, auteur dezes. Aan elk van de Regelen en Beginselen is vervolgens een bondige toelichting toegevoegd, die eveneens van de hand van auteur dezes is. Wat het ondersteunende nationale bronnenmateriaal betreft wordt, gelet op het hier beoogde Nederlandstalige lezerspubliek, vooral verwezen naar het Belgische en het Nederlandse recht. Tevens bevat deze toelichting enkele persoonlijke toevoegingen of preciseringen. De officiële toelichting die deel uitmaakt van de CMI Lex Maritima is omvangrijker, zodat daarnaar wordt verwezen voor uitvoerigere, door het CMI goedgekeurde duiding met meer internationale en nationale bronverwijzingen.

3. De Regelen en de Beginselen: tekst en toelichting

3.1. Deel 1 − Voorafgaande Regelen

3.1.1. Regel 1 − Doel

Het doel van de CMI Lex Maritima is het vaststellen en verspreiden van de universeel toegepaste beginselen van het zeerecht, waarbij de specifieke kenmerken van dit laatste worden verduidelijkt en de internationale uniformiteit ervan wordt bevorderd.

Regel 1 maakt duidelijk dat de CMI Lex Maritima universeel toegepaste zeerechtelijke beginselen identificeert en formuleert. Het gaat inderdaad om algemene beginselen en niet om gedetailleerde, alomvattende regels. De Regel onderlijnt mee de eigenheid van het zeerecht. Het zeerecht hanteert inderdaad specifieke begrippen en regels, die verschillen van het gemeen recht (ook wel het landrecht genoemd). Het CMI-instrument helpt te vermijden dat in maritieme zaken minder adequate gemeenrechtelijke regels worden toegepast. De in de rechtsleer van diverse landen opgeworpen vraag of het zeerecht een «autonome» rechtstak is, is terzijde gelaten, omdat over het antwoord geen consensus bestaat en omdat deze (ogenschijnlijk⁶⁶) academische kwestie niet in alle rechtsstelsels even grote belangstelling opwekt⁶⁷. Zoals vermeld kan de CMI Lex Maritima een belangrijke educatieve rol vervullen, door studenten en leken snel vertrouwd te maken met de basisnoties van het zeerecht. Zeerechtdocenten in verschillende landen gebruiken het instrument nu al als cursusmateriaal. De Regel bevestigt voorts dat de CMI Lex Maritima een bijdrage kan leveren tot de internationale eenmaking van het zeerecht. Dit sluit aan bij de missie van het CMI⁶⁸. Zoals reeds vermeld ligt de klemtoon van het CMI-instrument op het privaatrechtelijke zeerecht, maar legt het wel enkele verbanden met het internationaal zeerecht, de publiekrechtelijke reglementeringen en het binnenvaartrecht⁶⁹.

3.1.2. Regel 2 − Definities

Voor de toepassing van de CMI Lex Maritima:

(1) betekent «CMI Lex Maritima» de in dit instrument vastgestelde voorafgaande Regelen en Beginselen;

(2) betekent «Beginselen» de in Delen 2 tot en met 7 van de CMI Lex Maritima vastgestelde beginselen;

(3) omvat «schip» elk type zeegaand vaartuig;

(4) betekent «positief zeerecht» de regels van het publiek en privaat zeerecht, met inbegrip van de niet-zeerechtelijke regels die van toepassing zijn op maritieme aangelegenheden, welke zijn vastgelegd in een toepasselijk internationaal verdrag, een nationaal maritiem wetboek of wet, rechtspraak of rechtsleer;

(5) omvat «implementeren» erkennen, toepassen, invoeren, uitvoering geven aan en/of specificeren;

(6) betekent «maritieme gewoonte» elke gewoonte, praktijk of vorm van gebruik die algemeen bekend is en regelmatig wordt nageleefd in maritieme aangelegenheden door personen of partijen in dezelfde situatie;

(7) betekent «scheepseigenaar» de persoon of personen die als eigenaar van het schip zijn geregistreerd of, bij gebreke van registratie, de persoon of personen die eigenaar van het schip zijn;

(8) betekent «scheepsexploitant» de persoon of personen die het schip exploiteren, niet zijnde de scheepseigenaar;

(9) betekent «gerecht» elk gerechtshof, rechtbank, rechter, scheidsrechter of enige andere geschillenbeslechtingsinstantie.

Regel 2 bevat definities van enkele basisnoties die nodig zijn voor het goede functioneren van de CMI Lex Maritima. De definities van «CMI Lex Maritima» en «Beginselen» in Regel 2(1) resp. (2) behoeven geen nadere commentaar; de notie lex maritima en de structuur van het CMI-instrument zijn hierboven immers reeds toegelicht⁷⁰. Ook de daaropvolgende definities zijn doelbewust opgenomen in Deel 1, bij wijze van voorafgaande technische bepaling. Zij gelden expliciet alleen «[v]oor de toepassing van» de CMI Lex Maritima, dus niet daarbuiten. Het CMI beoogde m.a.w. niet om deze begripsomschrijvingen enige universele waarde toe te dichten, alsof er binnen het positief zeerecht wereldwijde unanimiteit over zou bestaan. Dat laatste is bijv. niet het geval met de definitie van «schip» in Regel 2(3). Het positief zeerecht kent talloze definities van het schip, die veelal zijn toegesneden op de specifiek geregelde materie⁷¹; sommige (ook internationale) regelingen ontberen dan weer elke definitie. De hier opgenomen definitie, die alleen voor een goed begrip van de CMI Lex Maritima is bedoeld, is bewust breed gehouden. Dat blijkt vooreerst uit het woord «omvat». Vereist is slechts dat het gaat om een vaartuig dat zeegaand is. Dit sluit aan bij de wortels, ja de reden van bestaan van het zeerecht als afzonderlijke rechtstak: de concepten en regels ervan zijn geïnspireerd door de bijzondere omstandigheden die heersen op zee, meer bepaald de notie van het zeegevaar. Een gelijkaardige ruime opvatting is ook te vinden in verdragen en nationale wetten⁷². De definitie van «positief zeerecht» in Regel 2(4) omvat alle rechtsbronnen die op zeerechtelijke aangelegenheden van toepassing zijn, inbegrepen desgevallend gemeenrechtelijke regels⁷³. Ze is belangrijk voor een correct begrip van o.m. het statuut en de toepasbaarheid van de CMI Lex Maritima, zoals omschreven in Regels 4 en 5. Samen met de definitie van «implementeren» in Regel 2(5), verduidelijkt ze ook de formulering van de Beginselen van Type 3⁷⁴. De definitie van «maritieme gewoonte» in Regel 2(6) is van belang voor de toepassing van Beginsel 2, dat geheel aan die materie is gewijd. De formulering is deels ontleend aan de Unidroit Beginselen van Internationale Handelsovereenkomsten⁷⁵. In de Nederlandse vertaling is als equivalent van het Engelse «maritime custom» doelbewust voor «maritieme gewoonte» geopteerd, hoewel in het zeerechtelijke contractenrecht vaak naar «gebruiken» wordt verwezen⁷⁶ (welk laatste begrip mee onder de definitie valt). De definities van «scheepseigenaar» (Engels: «shipowner») en «scheepsexploitant» (Engels: «ship operator») in Regel 2(7) resp. (8) hebben weer een uitgesproken ad-hoc-karakter: ze gelden enkel en alleen voor de toepassing van de CMI Lex Maritima en pretenderen niet universele waarde te bezitten. In het positief zeerecht (inbegrepen eenmakingsverdragen en nationale wetten) geldt ook in dit verband een schier oneindige variëteit aan begrippen en definities, waaruit onmogelijk een universeel geldige definitie kan worden gepuurd. De definitie van «gerecht» in Regel 2(9) omvat mee scheidsgerechten. Hoewel arbitrage in het zeerecht frequent wordt toegepast⁷⁷, zijn daarover in de CMI Lex Maritima geen specifieke bepalingen opgenomen. Maar niets in het CMI-instrument belet dat arbiters de compilatie mee in aanmerking nemen⁷⁸.

3.1.3. Regel 3 − Toepassingsgebied ratione navis

(1) De Beginselen zijn van toepassing op alle schepen.

(2) Lid 1 laat de regels van het positief zeerecht onverlet die schepen gebruikt voor militaire, gouvernementele, niet-commerciële en/of andere doeleinden van hun toepassingsgebied uitsluiten.

Regel 3 betreft het toepassingsgebied «ratione navis», d.w.z. wat betreft het type schepen. Aansluitend bij de ruime omschrijving van «schip» in Regel 2(3) bevestigt Regel 3(1) dat de in de CMI Lex Maritima vervatte Beginselen in principe van toepassing zijn op alle schepen. Dit is geëxpliciteerd omdat sommige regels van het positief zeerecht bepaalde soorten schepen van hun toepassingsgebied uitsluiten⁷⁹. Aangezien de CMI Lex Maritima geen afbreuk doet aan het positief zeerecht, laat ze dergelijke uitzonderingen uiteraard onverlet. Dat wordt uitdrukkelijk bevestigd in Regel 3(2). De toepasselijkheid en de draagwijdte van dergelijke in het positief recht voorkomende uitzonderingen vertonen andermaal een grote variëteit, zodat ze zelf niet in een universeel geldend Beginsel kunnen worden geresumeerd. In Deel 1 zijn geen nadere indicaties opgenomen over de vraag op welke gebeurtenissen, contracten, personen of vorderingen de CMI Lex Maritima van toepassing is, aangezien dit voldoende blijkt uit de Beginselen zelf.

3.1.4. Regel 4 − Statuut van de Beginselen

(1) De CMI Lex Maritima verwoordt de universeel toegepaste beginselen van het zeerecht zoals erkend door de Algemene Vergadering van het Comité Maritime International.

(2) De Beginselen beogen niet van het positief zeerecht af te wijken, maar, voor zover het positief zeerecht zulks toelaat, het aan te vullen.

(3) Niets in de Beginselen beoogt een gerecht te beletten andere algemene zeerechtelijke beginselen toe te passen die het onderkent, met name de algemene beginselen die ten grondslag liggen aan:

(a) de meest algemeen toegepaste internationale maritieme verdragen;

(b) het positief zeerecht van de naties.

(4) De Beginselen kunnen worden aangewend als richtsnoer voor nationale en internationale wetgevers.

(5) Dit instrument kan worden aangehaald als «De CMI Lex Maritima 2025» of «De Zeerechtbeginselen van Tokio».

Regel 4(1) omschrijft wat de CMI Lex Maritima is: het instrument verwoordt (Engels: «states») «de universeel toegepaste beginselen van het zeerecht zoals erkend door de Algemene Vergadering van het Comité Maritime International». Zoals reeds vermeld in de toelichting bij Regel 1 hierboven⁸⁰, gaat het om beginselen, niet om gedetailleerde alomvattende regels. De objectieve methodologie die is toegepast om te achterhalen welke beginselen als «universeel» kunnen worden beschouwd, werd hierboven eveneens reeds toegelicht⁸¹. Hoewel het CMI zelf daar eerder bescheiden over is gebleven, geeft de erkenning van de geformuleerde Beginselen door deze unieke mondiale representatieve koepelvereniging van zeerechtbeoefenaars de compilatie een mate van geloofwaardigheid en overtuigingskracht die deze van een louter academische compilatie overstijgt. Uiteraard zal de reële waarde nog moeten blijken uit de praktische toepassing van het CMI-instrument, die wordt geregeld door Regel 5. De bescheiden ambitie van het CMI blijkt ook uit Regel 4(2), die de wezenlijke ondergeschiktheid van de CMI Lex Maritima aan het positief zeerecht en de louter aanvullende rol ervan onderlijnt. Ook dit is hierboven reeds uitgelegd⁸². Hetzelfde geldt voor het principe van de niet-exclusiviteit, verwoord in Regel 4(3): de CMI Lex Maritima beoogt geen uitputtende compilatie van de lex maritima aan te reiken, maar nodigt elk gerecht integendeel uit om nog andere tot de lex maritima behorende beginselen te identificeren. Niets sluit bovendien uit dat een gerecht andere bronnen van de lex maritima in aanmerking zou nemen⁸³ (waarbij wel dient te worden herhaald dat de CMI Lex Maritima tot dusver de enige compilatie in haar soort is). Regel 4(4) bevestigt dat nationale en internationale regelgevers uit de CMI Lex Maritima inspiratie kunnen halen. Een analoge vermelding komt voor in de Unidroit Beginselen van Internationale Handelsovereenkomsten⁸⁴. De intentie om het CMI-instrument daadwerkelijk voor dit doeleinde te gebruiken werd tijdens de voorbereiding ervan informeel bevestigd door vertegenwoordigers van diverse nationale zeerechtverenigingen. Zoals vermeld is de CMI Lex Maritima echter geen modelwet, maar slechts een reflectie van grote universeel geldende beginselen⁸⁵. Regel 4(5) behoeft geen toelichting.

3.1.5. Regel 5 − Toepassing van de Beginselen

De Beginselen kunnen worden toegepast:

(1) wanneer het positief zeerecht verwijst naar de algemene beginselen van het zeerecht, de lex maritima of de lex mercatoria;

(2) wanneer een gerecht besluit zich te laten leiden door de algemene beginselen van het zeerecht, de lex maritima of de lex mercatoria;

(3) wanneer de partijen zijn overeengekomen om de Beginselen, de algemene beginselen van het zeerecht, de lex maritima of de lex mercatoria in hun overeenkomst op te nemen.

Regel 5 zet uiteen wanneer de CMI Lex Maritima toepassing kan vinden. Doelbewust is in de tekst het woord «kunnen» gebruikt. Dit is in lijn met het soft law-karakter van het CMI-instrument. Zoals vermeld in Regel 5(1) komt het echter voor dat het positief zeerecht de algemene beginselen van het zeerecht, de lex maritima of de lex mercatoria (of aanverwante elementen, zoals de internationale praktijk) als rechtsbron en/of interpretatief hulpmiddel erkent⁸⁶. Dit is - met allerhande variaties - het geval in de regelgeving, de rechtspraak en de rechtsleer van verschillende staten⁸⁷ (waaronder Argentinië⁸⁸, Australië⁸⁹, België⁹⁰, Canada⁹¹, China⁹², Engeland⁹³, India⁹⁴, Kroatië⁹⁵, Vaticaanstad⁹⁶, Venezuela⁹⁷, de Verenigde Staten⁹⁸ en Zwitserland⁹⁹). Tot die gevallen dient ook de hypothese te worden gerekend waarin het op maritieme aangelegenheden toepasselijke gemeen recht toelaat om universele of algemene rechtsbeginselen toe te passen (wat bijv. het geval is in Ecuador¹⁰⁰ resp. Spanje¹⁰¹). De CMI Lex Maritima sluit niet uit dat het positief zeerecht een gerecht in voorkomend geval verplicht om bepaalde algemene beginselen toe te passen, maar een dergelijke verplichting kan niet door het CMI-instrument zelf worden opgelegd omdat het, zoals vermeld, aan het positief zeerecht ondergeschikt blijft¹⁰². Regel 5(2) bevestigt dat een gerecht de CMI Lex Maritima in aanmerking kan nemen uit eigen beweging, ook als het positief zeerecht daar geen uitdrukkelijke basis voor biedt. Regel 5(3) laat de mogelijkheid open dat partijen de Beginselen incorporeren in hun overeenkomst. Deze hypothese is ook vermeld in de Unidroit Beginselen van Internationale Handelsovereenkomsten¹⁰³, en geldt in die context zelfs als de primordiale basis voor de toepassing van de compilatie. Ook de CMI Lex Maritima zou in contracten kunnen worden opgenomen, en deze mogelijkheid vindt zelfs steun in enkele (weliswaar zeldzame) nationale wetten¹⁰⁴. In de officiële toelichting bij de CMI Lex Maritima worden daartoe enkele modelclausules gesuggereerd. Tegelijk wordt er echter erkend dat een dergelijke contractuele incorporatie van het CMI-instrument niet voor de hand ligt, aangezien het document voor geen enkel type maritiem contract een omvattende regulering aanreikt, maar integendeel slechts een synopsis van de basisprincipes van het (ook niet-contractuele) zeerecht bevat. Daarenboven komt het in de praktijk van het maritieme bedrijf zelden of nooit voor dat contracten naar de lex mercatoria of de lex maritima verwijzen. Rechtskeuzebedingen komen daarentegen vaak voor, en in veel gevallen wijzen ze het Engels recht aan. Op de verhouding tussen de CMI Lex Maritima en de lex mercatoria wordt elders nader ingegaan¹⁰⁵.

3.2. Deel 2 − Bronnen van het zeerecht

3.2.1. Beginsel 1 − Uitlegging van het zeerecht

(1) Bij de uitlegging van het positief zeerecht kan het gerecht het passend achten de uniformiteit van het zeerecht en de bevordering van de zeescheepvaart en de zeehandel te ondersteunen.

(2) De Beginselen kunnen worden aangewend bij de uitlegging van het positief zeerecht.

Beginsel 1(1) nodigt het gerecht uit om het positief zeerecht uit te leggen op een internationaal consistente en eenmakingsgerichte wijze. Uiteraard kan de CMI Lex Maritima niet ingaan tegen de uitleggingsregels die deel uitmaken van het positief zeerecht, aangezien het CMI-instrument daaraan ondergeschikt is (zie Regel 4(2)). Anderzijds wordt de wenselijkheid van (of zelfs de verplichting tot) een verdragsautonome en internationaliserende interpretatie van het zeerecht in tal van internationale en nationale rechtsbronnen erkend. De officiële toelichting bij dit Beginsel van de CMI Lex Maritima vermeldt een veelheid aan illustraties en toepassingen daarvan¹⁰⁶. Een interpretatie die bijv. rekening houdt met buitenlandse rechtspraak over internationale verdragen is bij de harmonisering van het zeerecht een belangrijk hulpmiddel. Het CMI, dat deze eenmaking als doel heeft, stelt een interessante onlinedatabank van internationale rechtspraak ter beschikking¹⁰⁷. De officiële toelichting bij de CMI Lex Maritima vermeldt ook de mogelijkheid om bij de interpretatie van het positief zeerecht rekening te houden met het traditionele karakter ervan (hoewel dit als dusdanig geen universele uitleggingsregel is¹⁰⁸). Voorts nodigt Beginsel 1(1) het gerecht uit om bij de uitlegging «de bevordering van de zeescheepvaart en de zeehandel te ondersteunen». Dit weerspiegelt het bredere, macro-economische doel van de eenmaking van het zeerecht. De vermelding doet geen afbreuk aan andere doelstellingen van maritiem beleid en maritieme regelgeving, zoals de veiligheid van de scheepvaart, de bescherming van mensenlevens en het vrijwaren van sociale en milieugerelateerde belangen. Beginsel 1(2) bevestigt dat de CMI Lex Maritima kan worden gebruikt bij de uitlegging van het positief zeerecht. Een analoge bepaling is opgenomen in de Unidroit Beginselen van Internationale Handelsovereenkomsten¹⁰⁹. Ook deze vermelding doet geen afbreuk aan de interpretatieregels van het positief zeerecht.

3.2.2. Beginsel 2 − Maritieme gewoonten

(1) De partijen zijn gebonden door alle maritieme gewoonten die zij zijn overeengekomen of die zij onderling hebben bevestigd.

(2) Een gerecht kan maritieme gewoonten toepassen wanneer het positief zeerecht zulks toestaat.

(3) Een gerecht kan maritieme gewoonten toepassen op onder meer de volgende aangelegenheden:

(a) de ontvangst van goederen voor vervoer over zee;

(b) het vervoer van goederen aan dek van een schip;

(c) de aflevering van goederen in de haven van bestemming;

(d) de afgifte van een vervoersdocument of een elektronisch vervoersbewijs;

(e) de handelsformaliteiten in de haven.

Beginsel 2 onderlijnt het belang van de maritieme gewoonte (zoals gedefinieerd in Regel 2(6); ook «praktijken» en «gebruiken» vallen dientengevolge onder de term). Maritieme gewoonten spelen vooral een rol in aangelegenheden die niet zijn geregeld door internationale verdragen of nationale wetten. Beginsel 2(1) bevestigt dat de gewoonten gelden wanneer partijen daarin zelf hebben toegestemd. Dit evidente beginsel wordt ook verwoord in de Unidroit Beginselen van Internationale Handelsovereenkomsten¹¹⁰. Beginsel 2(2) vestigt de aandacht op de verwijzingen naar maritieme gewoonten in het positief zeerecht. Dergelijke verwijzingen komen bijv. voor in internationale eenmakingsverdragen¹¹¹ en tal van nationale maritieme wetten¹¹². Het valt niet uit te sluiten dat bepaalde in de CMI Lex Maritima opgenomen Beginselen zelf als maritieme gewoonte worden erkend (voor zover ze voldoen aan de definitie van Regel 2(6)). De officiële toelichting bij het Beginsel vermeldt ook de theorie van de Duitse professor Andreas Maurer dat maritieme gebruiken kunnen worden onderkend in veelgebruikte maritieme standaardclausules zoals deze van de bevrachtingsovereenkomsten van BIMCO¹¹³ en de Regelen van York en Antwerpen, welke laatste worden beheerd door het CMI. De reden is dat deze mondiaal ruim toegepaste teksten tot stand zijn gekomen op transparante wijze, met inspraak van diverse belanghebbenden. Dit participatieve proces verleent de regelingen een sterkere normatieve kracht dan die van loutere standaardbedingen¹¹⁴. Dat de aan deze contractuele regelingen onderliggende beginselen mogelijk als gewoonte of gebruik kunnen gelden (andermaal op voorwaarde dat ze voldoen aan de definitie van Regel 2(6)), werd onderschreven door de leden van de IWG, maar is te Tokio in extremis uit het dispositief van Beginsel 2 geschrapt en overgeheveld naar de officiële toelichting. Dit sluit niet uit dat de zienswijze alsnog bevestiging zou vinden in rechtspraak en rechtsleer. Beginsel 2(3) vermeldt enkele specifieke aangelegenheden die door maritieme gewoonten kunnen worden geregeld. Een aantal van deze elementen is ontleend aan internationale eenmakingsverdragen¹¹⁵. De rol van plaatselijke havengebruiken wordt overigens ook bevestigd in de Unidroit Beginselen van Internationale Handelsovereenkomsten¹¹⁶.