Wensouders aan de ondoorzichtige toegangspoort - Een verkennend onderzoek naar de praktijk van fertiliteitscentra inzake de toegang tot medisch begeleide voortplanting en de toepassing van de gewetensclausule
Maarten VAN MOL, Doctoraatsonderzoeker KU Leuven
Emma BEIRINCKX, Advocaat
Ingrid BOONE, Gewoon hoogleraar KU Leuven
Afgezien van leeftijdsvoorwaarden legt de Belgische wetgever geen beperkingen op aan de toegang tot medisch begeleide voortplanting. Fertiliteitscentra kunnen evenwel aanvragen weigeren op basis van de gewetensclausule, die hen een ruime beoordelingsmarge laat. De wet koppelt daaraan een verplichting tot transparantie over het gehanteerde toegangsbeleid. Deze bijdrage geeft de bevindingen weer van een verkennend onderzoek naar de toepassing van de gewetensclausule en de nakoming van de transparantieplicht door fertiliteitscentra.
I. Inleiding
A. Situering onderzoek: fertiliteitscentra als bewakers van de toegangspoort tot medisch begeleide voortplanting
1. België neemt al bijna 70 jaar een voortrekkersrol in op het vlak van medisch begeleide voortplanting. Zo wordt kunstmatige inseminatie met donorsperma sinds 1957 toegepast in België en werd reeds in 1983 de eerste Belgische baby geboren die via in-vitrofertilisatie (IVF) verwekt werd.1 In januari 1992 vond in het UZ Brussel de geboorte plaats van ’s werelds eerste ICSI-baby.2 Ook vandaag blijft medisch begeleide voortplanting in België wijdverspreid, met een netwerk van 36 erkende fertiliteitscentra, waarvan de helft A-centra en de andere helft B-centra.3 België kent dus een lange traditie van medisch begeleide voortplanting. Toch kwam er pas in 2007 een uitgebreid wettelijk kader, met de Wet van 6 juli 2007 betreffende de medisch begeleide voortplanting en de bestemming van de overtallige embryo’s en de gameten4 (MBV-wet).5
2. Afgezien van leeftijdsvoorwaarden6 legt de wet geen beperkingen op aan de toegang tot medisch begeleide voortplanting. Hoewel sommige parlementsleden de toegang wilden voorbehouden aan koppels van verschillend geslacht7, heeft de wetgever geopteerd voor neutraliteit. De wet legt geen voorwaarden op met betrekking tot de relatiestatus, de samenleefvorm of het gender van de wensouders. Deze liberale houding komt tot uiting in de ruime definitie van wensouder: «elke persoon die heeft besloten om ouder te worden door middel van medisch begeleide voortplanting, ongeacht of dit met zijn eigen gameten of embryo’s gebeurt of niet».8 Tegelijk wilde de wetgever de autonomie behouden die de fertiliteitscentra voordien genoten op het vlak van toegang tot de behandelingen.9 Het komt nog steeds de fertiliteitscentra toe om de tot hen gerichte verzoeken te beoordelen en deze al dan niet te aanvaarden. Aanvragen die niet aan de wettelijke voorwaarden voldoen (bv. om reden van de leeftijd van de vrouw) moeten de centra weigeren, maar daarnaast kunnen zij aanvragen weigeren om medische redenen of door een beroep te doen op de gewetensclausule (art. 5, eerste lid MBV-wet). Op die manier houden de fertiliteitscentra de toegangssleutel tot medisch begeleide voortplanting in handen.10
3. De gewetensclausule verleent de centra een ruime appreciatiemarge.11 Op grond van de gewetensclausule kunnen zij een eigen toegangsbeleid voeren, door eigen criteria en voorwaarden op te leggen, bv. op het vlak van relatiestatus of samenleefvorm van de wensouder(s),12 of door strengere leeftijdsvoorwaarden dan de wet te hanteren.13 De centra kunnen de gewetensclausule ook inroepen om in individuele gevallen een aanvraag tot medisch begeleide voortplanting af te wijzen, bv. wanneer zij menen dat de verzoeker, wegens diens sociale of psychische situatie, ongeschikt is om een kind op te voeden.14 In de parlementaire voorbereiding bij de MBV-wet worden een aantal redenen vermeld die in individuele gevallen tot een weigering zouden kunnen leiden: verslaving van (een van) de wensouder(s), een structuur van geweld binnen een bepaald gezin of een gezin waarvan de kinderen geplaatst zijn in een instelling.15 Het belang van het (toekomstige) kind kan dus een morele contra-indicatie zijn voor toegang tot medisch begeleide voortplanting.16
De gewetensclausule is van toepassing op de centra, en niet op individuele zorgverleners.17 Indien een centrum beslist om wensouders toe te laten, kunnen individuele artsen op grond van hun professionele autonomie wel nog steeds beslissen om bepaalde behandelingen niet uit te voeren.18
4. Het recht van fertiliteitscentra om een beroep te doen op de gewetensclausule gaat gepaard met een transparantieplicht en een informatieplicht.19 Artikel 5, eerste lid MBV-wet bepaalt dat de centra voor «grote transparantie» zorgen over hun opties in verband met de toegankelijkheid van de behandeling. Dit houdt in dat ze bijzonder transparant moeten zijn over hun toegangsbeleid, zodat wensouders weten waar ze aan toe zijn.20 De wet geeft echter aan deze transparantieplicht geen verdere uitwerking. Het is dan ook niet helemaal duidelijk of het volstaat om transparant te zijn over de toegangsvoorwaarden bij een eerste contact met de wensouders dan wel of de centra hierover iets op hun website moeten vermelden.21 In de voorbereidende werken bij de MBV-wet werd er wel op gewezen dat «het openbaar maken van de beleidsopties die een fertiliteitscentrum neemt zeker een goede zaak is».22 Die uitspraak ligt in lijn met een advies van het Belgisch Raadgevend Comité voor Bio-ethiek, dat stelde dat er moet worden op toegezien dat de beleidsopties die de fertiliteitscentra hanteren, duidelijk identificeerbaar en gekend zijn voor het publiek.23 Dit wijst erop dat communicatie over het toegangsbeleid tijdens een consult met wensouders niet volledig beantwoordt aan de verplichting van fertiliteitscentra om te zorgen voor grote transparantie over hun opties in verband met de toegankelijkheid van de behandeling.
Naast de transparantieverplichting over hun toegangsbeleid, rust op de fertiliteitscentra een informatieverplichting bij weigering van een verzoek. Binnen één maand na de beslissing van de geraadpleegde arts moet het centrum de verzoeker(s) op de hoogte brengen van de weigering om in te gaan op het verzoek.24 Dit moet schriftelijk gebeuren en met vermelding van ofwel de medische redenen voor de weigering, ofwel een verwijzing naar de gewetensclausule. Ook moet het centrum, op vraag van de wensouder(s), het adres meegeven van een ander centrum waartoe zij zich kunnen wenden.25 De MBV-wet schrijft niet voor dat de centra hun weigering gebaseerd op de gewetensclausule nader moeten motiveren. Wel wordt aangenomen dat de fertiliteitscentra, op basis van artikel 7 van de Wet Patiëntenrechten, dat het recht op gezondheidsinformatie waarborgt, de beslissing voldoende moeten duiden ten opzichte van de verzoekers. Ze moeten de redenen toelichten waarom ze een beroep gedaan hebben op de gewetensclausule, zonder de beslissing daarom te moeten verantwoorden.26
5. Hoewel de gewetensclausule bepalend is voor de toegang tot medisch begeleide voortplanting in België, is er weinig geweten over de toepassing ervan in de praktijk. Ook over de manier waarop de centra de (met de gewetensclausule samenhangende) transparantie- en informatieplicht in de praktijk vervullen, zijn geen gegevens voorhanden. De gewetensclausule is wel al onderzocht vanuit juridisch-dogmatisch perspectief.27 Ook bestaat er onderzoek over de ervaringen van alleenstaande wensmoeders met de screening die ze ondergaan bij fertiliteitscentra,28 de wijze waarop fertiliteitsprofessionals omgaan met rolconflicten bij die screening29, evenals over de opinie van medewerkers van fertiliteitscentra ten aanzien van de MBV-wet.30 In dat onderzoek komt de gewetensclausule ter sprake, maar er wordt niet ingegaan op de concrete toegangscriteria die de centra hanteren, noch op de wijze waarop de centra omgaan met hun transparantieplicht.
Het onderzoek dat aan de basis ligt van deze bijdrage, beoogt daarom na te gaan welke werkwijze fertiliteitscentra hanteren inzake de toegang tot voortplantingsbehandelingen, hoe zij invulling geven aan de transparantie- en informatieplicht die op hen rust, en welke toegangsvoorwaarden fertiliteitscentra hanteren, in het bijzonder met betrekking tot leeftijd, relatiestatus, samenleefvorm en gender van de wensouder(s). Hieronder lichten we eerst toe hoe we te werk zijn gegaan bij het onderzoek. Daarna geven we onze bevindingen weer. Deze bijdrage heeft niet tot doel om de gewetensclausule te evalueren vanuit mensenrechtelijk of ethisch oogpunt.31
B. Methodologie
6. Om meer inzicht te verkrijgen in de praktijk, is eerst een analyse van de gegevens uit de BELRAP-rapporten uitgevoerd.32 Deze rapporten gaan uit van het College van Geneesheren Reproductieve Geneeskunde en bevatten statistieken en gegevens gerapporteerd door Belgische B-centra. Hoewel deze rapporten voornamelijk medische informatie bevatten over het aantal behandelingen, slaagpercentages en dergelijke, kunnen hieruit toch een aantal interessante gegevens worden afgeleid met betrekking tot de toegang tot medisch begeleide voortplanting in de Belgische fertiliteitscentra. Voor het onderzoek is gebruik gemaakt van de rapporten over de MBV-activiteiten in 2023 (IVF-rapport en niet-IVF-rapport), omdat dit ten tijde van het onderzoek het meest recente jaar was waarvoor rapporten beschikbaar waren.33 Daarnaast is voor sommige gegevens gebruik gemaakt van het National Summary Report van 2021. Het National Summary Report bevat samengevoegde statistieken en gegevens die niet eenvoudig uit de IVF- en niet-IVF-rapporten gehaald kunnen worden. Ten tijde van het onderzoek waren er nog geen National Summary Reports beschikbaar voor de jaren na 2021.
7. In de tweede plaats werden de websites van alle Belgische B-centra geanalyseerd. Wensouders die willen weten of ze in aanmerking komen voor een behandeling bij een fertiliteitscentrum, zullen immers vaak eerst online informatie daarover opzoeken. De websites van de fertiliteitscentra zijn dan ook belangrijk in het kader van de op hen rustende verplichting om te zorgen voor grote transparantie over hun opties in verband met de toegankelijkheid van de behandeling.34 Voor elk van de achttien B-centra werd naar de online informatiepagina’s gezocht. Vervolgens werden uit de webpagina’s een aantal categorieën van informatie gepuurd die relevant kunnen zijn voor de toegang tot medisch begeleide voortplantingsbehandelingen. Deze categorieën hebben betrekking op de leeftijd van de wensouders, hun relatiestatus, samenleefvorm en gender. Ook werd gezocht naar informatie over donatie van gameten, ROPA35 en draagmoederschap, omdat deze technieken van bijzonder groot belang zijn voor medisch begeleide voortplanting bij bepaalde categorieën van wensouders, zoals alleenstaanden, vrouwenparen en mannenparen. Hoewel de kostprijs van een behandeling uiteraard ook een belangrijk element is voor de toegankelijkheid, valt dit buiten de reikwijdte van dit onderzoek. De websites van de centra en de bijbehorende online informatiebrochures werden voor het laatst geraadpleegd op 16 april 2026.36
8. De informatie die op de webpagina’s wordt weergegeven, geeft al een eerste beeld van de praktijk van de centra. Het is echter mogelijk dat de centra in individuele gevallen afwijken van de toegangsvoorwaarden die ze beschrijven op hun pagina’s, of dat zij bijkomende voorwaarden of criteria hanteren die niet vermeld zijn op de webpagina’s. Om een vollediger beeld te krijgen van de praktijk, werden medewerkers van verschillende Belgische B-centra geïnterviewd. Er werd gekozen voor kwalitatief onderzoek, en meer bepaald voor semigestructureerde diepte-interviews. Vooraf werden een aantal vragen opgesteld die als leidraad voor het gesprek dienden. De interviewvragen hadden betrekking op drie thema’s:
1° de werkwijze in de praktijk inzake de toegang tot voortplantingsbehandelingen in het centrum (Hoe wordt een verzoek tot een medisch begeleide voortplantingsbehandeling binnen het fertiliteitscentrum behandeld? Wie is betrokken bij de beslissing en hoe verloopt de besluitvorming?);
2° de toepassing in de praktijk van de transparantie- en informatieplicht (Hoe aanziet het centrum de transparantieplicht? Op welke manieren vervult het centrum die plicht en welke rol vervult de website van het centrum daarin? Hoe communiceert het centrum over een weigeringsbeslissing?);
3° het toegangsbeleid van het centrum (Heeft het centrum een intern toegangsbeleid gestoeld op de gewetensclausule? Op welke eigenschappen van wensouders heeft het toegangsbeleid betrekking, bv. leeftijd, gender, relatiestatus, sociaaleconomische situatie?). Hierbij werden ook meer specifieke vragen over het toegangsbeleid van het centrum gesteld, in het licht van de informatie op de website van het centrum (zoals specifieke leeftijdsvoorwaarden, de praktijk ten aanzien van bijzondere ouderschapsprojecten (bv. draagmoederschap, co-ouderschapsprojecten van wensouders die geen intieme relatie hebben of ten aanzien van specifieke categorieën wensouders, zoals alleenstaanden)). Als laatste vraag werd gepeild naar het belang dat de respondenten hechten aan de gewetensclausule.
9. De interviews werden afgenomen in de periode maart-april 2025 en oktober 2025 bij medewerkers van zeven B-centra, waarvan drie gelegen in Vlaanderen (AZ Sint-Jan Brugge, UZ Gent, UZ Leuven), twee in Brussel (CHU Saint-Pierre, UZ Brussel) en twee in Wallonië (CHC MontLégia Liège, CHU Liège). In totaal werden zes fertiliteitsartsen, waaronder een aantal (adjunct-)diensthoofden, en twee psychologen geïnterviewd.37
De interviews werden in het desbetreffende fertiliteitscentrum of via Microsoft Teams afgenomen en werden digitaal opgenomen. De opnames werden vervolgens getranscribeerd en verwerkt tot een verslag. Deze verslagen werden gestructureerd aan de hand van de onderscheiden thema’s en verwerkt in vergelijkende tabellen. Voorafgaand aan elk interview werd de geïnformeerde toestemming van de geïnterviewde gevraagd en verkregen.
Gelet op het verkennende karakter van dit onderzoek was het niet de bedoeling (en ook niet haalbaar) om medewerkers van elk Belgisch fertiliteitscentrum te bevragen. Zoals gebruikelijk in kwalitatief onderzoek is het doel dan ook niet om de bevindingen te generaliseren, maar eerder om inzicht te bieden in de werkwijze van enkele centra.
10. Hierna geven we eerst onze bevindingen weer uit het onderzoek met betrekking tot de toepassing in de praktijk van de transparantie- en informatieplicht van de fertiliteitcentra en de werkwijze van de centra inzake de toegang tot voortplantingsbehandelingen (II). Daarna gaan we in op de leeftijdsvoorwaarden voor wensouders die de centra hanteren (III), en tot slot op de voorwaarden met betrekking tot relatiestatus, samenleefvorm en gender (IV).
II. Toepassing van de transparantie- en informatieplicht en werkwijze van de centra inzake toegang tot voortplantingsbehandelingen
11. Zoals besproken in de inleiding, moeten de fertiliteitscentra zorgen voor grote transparantie over hun opties in verband met de toegankelijkheid van de behandeling. Indien ze een tot hen gericht verzoek weigeren, moeten ze de verzoeker(s) daarover schriftelijk informeren met vermelding van de medische redenen of verwijzing naar de gewetensclausule.38 Aan de hand van een analyse van de websites van de B-centra en interviews hebben we onderzocht hoe de centra omgaan met deze verplichtingen. De interviews geven ook inzicht in de wijze waarop centra te werk gaan bij het nemen van beslissingen over verzoeken tot medisch begeleide voortplanting.
A. De websites van de Belgische B-centra: een transparante bron van informatie over het toegangsbeleid?
12. Wat de transparantieplicht betreft, lijkt een grote rol weggelegd te zijn voor de websites van de fertiliteitscentra, aangezien die voor veel wensouders de eerste informatiebron zullen zijn. De vraag is echter of de websites deze rol in de praktijk ook vervullen. Geven de centra via hun websites op een heldere en toegankelijke manier informatie over hun toegangsbeleid?
13. We stelden vast dat slechts één van de achttien onderzochte websites op geen enkele manier informatie verschaft over toegangsvoorwaarden inzake leeftijd, relatiestatus, samenleefvorm of gender van de wensouder(s).39 Dit betekent echter niet dat alle overige websites hierover duidelijke informatie verschaffen.40 Integendeel, er werden aanzienlijke onderlinge verschillen en soms onduidelijkheid vastgesteld. Zo werd op de website van een centrum relatief veel informatie teruggevonden, maar was deze informatie enkel af te leiden uit de contracten die als voorbeeld op de website geplaatst werden.41 De website van een ander centrum vertoont dan weer verschillende discrepanties tussen de Nederlandstalige en Franstalige versie, waarbij de laatste meer informatie geeft dan de eerste.42
De meeste websites verwijzen expliciet naar de noodzaak om een afspraak te maken of naar de mogelijkheid van het centrum om met de concrete omstandigheden van de patiënt rekening te houden.43 Het belang dat de centra klaarblijkelijk aan individuele consultaties hechten,44 betekent mogelijk dat ze niet alle informatie over de door hen gehanteerde toegangsvoorwaarden meegeven op hun website.
14. Een andere vaststelling die bij het merendeel van de websites gemaakt kan worden, is dat ze eerder gericht zijn op het informeren over de medische aspecten van fertiliteitsbehandelingen, dan op het vervullen van de wettelijke transparantieplicht met betrekking tot de toegangsvoorwaarden. Vaak is er veel informatie te vinden over de verschillende behandelingen, de impact ervan op het lichaam, de mogelijke oorzaken van onvruchtbaarheid etc., en dit op een zeer toegankelijke manier, in duidelijke taal en met de nodige illustraties.45 Dit staat in sterk contrast met de beperkte en vaak onvolledige informatie die beschikbaar is wat betreft de toegankelijkheid van de behandelingen. Er is dus een onevenwicht tussen informatie over toegankelijkheid enerzijds en medische informatie over de verschillende behandelingen anderzijds.
15. Daarnaast is de structuur en lay-out van de sites ook een opvallend punt van verschil. Dit is niet onlogisch, aangezien de centra zelf bepalen hoe hun website eruitziet, maar het bemoeilijkt wel de vergelijking tussen de centra. De grote verscheidenheid komt vooral tot uiting bij de informatie over de toegangsvoorwaarden en de kosten van de behandeling, die op allerhande plaatsen «verstopt» kan zitten. Er zijn bijvoorbeeld een aantal websites die de meest concrete informatie gebundeld hebben in een aparte, digitale brochure, maar de brochures zijn niet altijd makkelijk te vinden. Zo staan deze brochures soms tussen enkele voorbeeldcontracten.46
16. Algemeen kunnen we uit de analyse besluiten dat wensouders de betrokken websites in verschillende gevallen zeer grondig zouden moeten doorzoeken om iets te vinden over de toegangsvoorwaarden van een centrum. Bovendien is de beschikbare informatie in vele gevallen onvolledig of onduidelijk. Dit gebrek aan duidelijke informatie over wie (al dan niet) welkom is om een behandeling te starten, staat vaak in schril contrast met de uitgebreide medische informatie meegegeven op de websites. Verschillende websites lijken dan ook niet te voldoen aan het vereiste van artikel 5 MBV-wet dat er een grote transparantie moet bestaan over de opties in verband met de toegankelijkheid van een behandeling.
B. Informatie uit de interviews
17. Hoe interpreteren de fertiliteitcentra zelf de transparantieplicht die op grond van artikel 5 MBV-wet op hen rust? De meeste geïnterviewden waren van mening dat het zwaartepunt zonder twijfel bij individuele transparantie naar de patiënten toe ligt. Vanaf de eerste consultatie dient het centrum duidelijk te communiceren welke behandelingen mogelijk zijn en welke weg het verzoek mogelijk zal afleggen.47 De fertiliteitscentra vinden het ook zeer belangrijk om van bij het begin aan wensouders duidelijk te maken dat de afwijzing van hun verzoek een mogelijkheid is.
18. Uit de interviews blijkt dat de centra zelden of nooit een «selectie aan de poort» doen. Bijna alle centra vermelden dat het secretariaat bij het maken van een afspraak in bepaalde gevallen wel kan aangeven dat het waarschijnlijk niet de moeite is om op consultatie te komen - zeker wanneer de wensouder buiten de wettelijke leeftijdsgrenzen valt - maar elke wensouder mag een afspraak maken indien hij of zij hierop aandringt. Een centrum gaf aan dat niemand per definitie afgewezen wordt voor een eerste gesprek. Met deze aanpak willen de centra alle wensouders persoonlijk de nodige informatie verschaffen en tegelijk voor ieder verzoek de gegevens verzamelen die nodig zijn om een beslissing te kunnen nemen en de wensouders eventueel door te verwijzen naar een centrum in binnen- of buitenland dat hen verder kan helpen.
19. In zes van de zeven geïnterviewde centra is het eerste gesprek altijd met een arts. In één centrum kan het eerste gesprek plaatsvinden met een arts of een psycholoog, afhankelijk van het verzoek. Elk centrum heeft - al dan niet geschreven - richtlijnen voor wanneer wensouders op consultatie moeten gaan bij een psycholoog van het centrum.48 Ook kan dit extra gesprek ingegeven zijn door het aanvoelen van de arts tijdens de eerste consultatie. Belangrijk is dat beslissingen over ethisch gevoelige verzoeken (bv. wanneer er bezorgdheden zijn over de opvoedingscapaciteiten van de wensouders) niet door een individuele arts alleen genomen worden. Dergelijke verzoeken worden voorgelegd aan een multidisciplinair comité, waardoor de beslissing in groep genomen wordt. Zo gaf Respondent 3 aan dat door deze aanpak in groepsverband toe te passen, individuele verschillen tussen artsen minder tot uiting komen en de besluitvorming dus eerder als een collectief proces wordt vormgegeven. De samenstelling van een dergelijk comité varieert van centrum tot centrum: in sommige centra maken alle medewerkers van het centrum hiervan deel uit, in andere centra bestaat dit uit de diensthoofden en hoofdverplegers van de dienst, de psychologen en vroedvrouwen. Sommige centra verwijzen ook expliciet naar het ethisch comité op ziekenhuisniveau, dat mee de toegang tot het centrum kan bepalen.
20. Wanneer het fertiliteitcentrum een verzoek tot medisch begeleide voortplanting afwijst, moet het de verzoeker(s) daarvan binnen een maand na de beslissing schriftelijk op de hoogte brengen.49 Uit de interviews blijkt dat de meeste centra de beslissing tot afwijzing van een aanvraag eerst mondeling aan de verzoeker(s) meedelen, via telefoon of op afspraak. Vaak gaat dit gepaard met een uitgebreide mondelinge toelichting. Soms wordt echter niet elk element uit een multidisciplinair overleg letterlijk of volledig gecommuniceerd wanneer dit voor de uiteindelijke motivering niet noodzakelijk is, of wanneer bepaalde formuleringen onnodig kwetsend zouden kunnen zijn: «Dat belet niet dat ... [ze] soms dingen niet zeggen, hè, die kwetsend kunnen zijn of wat, of onnodig zijn, als [er] genoeg punten zijn.» (Respondent 7). Bij een voorlopige afwijzing wordt ook meegegeven waar de wensouders nog aan kunnen werken om wel toegang te krijgen tot een behandeling.
In twee centra ligt de verantwoordelijkheid voor het mondeling communiceren van de weigeringsbeslissing bij de psychologen. Bij vier centra nemen de geraadpleegde artsen dit op zich. Een centrum geeft aan deze verantwoordelijkheid bewust niet bij de psychologen te leggen, zodat zij niet in een moeilijke situatie belanden door zowel een ondersteunde rol als een poortwachtersrol op te nemen. Na de mondelinge communicatie sturen de centra ook een brief waarin de uiteindelijke beslissing schriftelijk meegedeeld wordt, met verwijzing naar de gewetensclausule, indien de afwijzing op niet-medische redenen berust. Verdere motivering van de beslissing wordt hier echter vaak niet in opgenomen. Een centrum gaf aan bewust geen redenen voor de afwijzing te vermelden die gelinkt zijn aan de wensouder(s) zelf. Het centrum motiveert de afwijzing dan door te stellen dat het centrum zich niet in staat acht om de behandeling te verstrekken. Men is van mening dat niemand erbij gebaat is om deze redenen uitdrukkelijk op papier te zetten. Indien de wensouders de afwijzing willen bespreken, kunnen ze hiervoor wel een afspraak inplannen.
21. Uit de interviews blijkt duidelijk dat het zwaartepunt van de transparantieplicht in de praktijk ligt bij het open communiceren over het verloop van het verzoek vanaf de eerste consultatie. De geïnterviewde centra kennen dan ook een ondergeschikte rol toe aan de website in het kader van de transparantieplicht. Ze erkennen dat de website belangrijk is om wensouders te informeren over de behandelingen en over enkele vaststaande voorwaarden, zoals leeftijdsgrenzen of de verplichting om een vragenlijst in te vullen voor de eerste consultatie. De respondenten zien er echter het nut niet van in om veel extra informatie over toegangscriteria op de website te plaatsen. Het zou doen uitschijnen dat het om een exhaustieve lijst gaat, wat de praktijk van de beoordeling geval per geval zou ondermijnen. «Ik zal het zo zeggen, wij gaan niet op onze website ... een exhaustief lijstje ... maken van dit is de reden waarom dat we uw casus gaan bediscussiëren, dit is de reden waarom we u absoluut niet gaan aanvaarden. Eén, omdat een exhaustief lijstje altijd nieuwe potentiële problemen [brengt]. ... Het kan nooit volledig zijn, ik zal het zo zeggen. Plus, punt twee: intern kunnen er ook zaken veranderen.» (Respondent 4). Daarnaast wil men vermijden dat wensouders op basis van wat op de website gecommuniceerd wordt, de indruk zouden krijgen dat ze «recht hebben» op een medisch begeleide voortplantingsbehandeling. Het gebrek aan transparantie vastgesteld bij de analyse van de websites kan dan ook mogelijk verklaard worden door de wens van de centra om zoveel mogelijk beoordelingsvrijheid in individuele gevallen te behouden. Dat neemt niet weg dat dit op gespannen voet staat met de verplichting om voor grote transparantie te zorgen, die de wetgever aan de gewetensclausule heeft verbonden.
III. Leeftijdsvoorwaarden voor wensouders
A. De wettelijke leeftijdsvoorwaarden
22. De enige wettelijke toegangsvoorwaarden die expliciet in de MBV-wet staan, zijn de leeftijdsvoorwaarden bepaald in artikel 4. De maximumleeftijden hebben alleen betrekking op vrouwen. De wetgever heeft dus niet in een maximumleeftijd voor wensvaders voorzien. De minimumleeftijd van 18 jaar geldt echter wel voor alle wensouders. Uitzonderlijk kunnen de gameten, embryo’s of gonaden van minderjarigen ingevroren worden, indien dit verantwoord wordt door medische redenen.50 Op deze uitzondering wordt regelmatig een beroep gedaan voor minderjarigen die een kankerbehandeling moeten ondergaan.51 Wat de maximumleeftijd betreft, dienen er drie belangrijke wettelijke leeftijdsgrenzen vermeld te worden. De eerste grens is de maximumleeftijd van 45 jaar om een behandeling aan te vragen. De tweede grens heeft betrekking op het wegnemen van eicellen en is eveneens 45 jaar. De derde grens is de maximumleeftijd van 47 jaar om embryo’s te laten implanteren of een inseminatie te ondergaan.52 Bijgevolg hebben vrouwen van 45 jaar slechts twee jaar de tijd na hun verzoek om tot een medisch begeleide voortplantingsbehandeling over te gaan.53
De leeftijdsvoorwaarden die de MBV-wet oplegt, fungeren als absolute grenzen die in geen geval overschreden mogen worden door de fertiliteitscentra. Binnen de wettelijke leeftijdsgrenzen staat het de centra echter vrij om eigen, stringentere voorwaarden te hanteren. Fertiliteitscentra zijn immers niet verplicht om iedere wensouder die aan de wettelijke voorwaarden voldoet, te behandelen. Op basis van de gewetensclausule kunnen de centra een eigen beleid rond leeftijd hanteren, en dus striktere grenzen of zelfs leeftijdsvoorwaarden voor wensvaders opleggen.54
B. Informatie uit de BELRAP-rapporten
23. De gegevens met betrekking tot leeftijd van de behandelde vrouwen die de centra rapporteren aan BELRAP, geven een algemeen beeld van de leeftijd waarop wensmoeders gebruik maken van fertiliteitsbehandelingen in België.
Uit de BELRAP-rapporten blijkt dat de meerderheid van de vrouwen die gebruikmaakten van IVF in 2021 jonger waren dan 36 jaar. 55,8% van alle IVF-procedures had op deze leeftijdscategorie betrekking. 23% van de procedures betrof vrouwen met een leeftijd tussen 36 en 39 jaar, terwijl 16,1% van de procedures vrouwen betrof tussen 40 en 42 jaar. 5,1% van de vrouwen was minstens 43 jaar.55 Deze laatste groep maakt dus een kleine minderheid uit.
Verder voorzien de BELRAP-rapporten in aparte leeftijdsstatistieken per onderscheiden behandeling. Zo onderscheidt men eiceldonaties, behandelingen met eigen of gedoneerde vriesbewaarde eicellen, met partner- of donorsperma, met IUI56, ... Bijvoorbeeld met betrekking tot IVF gebruikmakend van de eigen, niet-vriesbewaarde eicellen57 was in 2023 de leeftijd van de jongste patiënten 19 jaar, die van de oudste patiënten 46 jaar en de gemiddelde leeftijd 35 jaar.58 Over het algemeen blijkt uit deze statistieken dat in 2023 de minimumleeftijden van de patiënten varieerden van 18 tot 24 jaar voor IVF-behandelingen59 en rond 19 jaar liggen voor niet-IVF-behandelingen.60 Het komt in de praktijk dus voor dat al op zeer jonge leeftijd met medisch begeleide voortplanting begonnen wordt. Uit de grafieken kan echter afgeleid worden dat dit slechts een klein aantal patiënten betreft. Zij vormen dus in de praktijk eerder de uitzondering dan de regel.
C. Leeftijdsvoorwaarden weergegeven op de websites van de B-centra
24. Om een concreet en individueel beeld te krijgen van de praktijk van de B-centra met betrekking tot leeftijdsvoorwaarden, hebben we in de eerste plaats de informatie geanalyseerd die daarover op hun websites beschikbaar is.
Algemeen stellen we vast dat de meeste centra zich sterk bewust lijken te zijn van de wettelijke leeftijdsgrenzen. De meerderheid stelt informatie ter beschikking over de leeftijdsgrenzen voor behandelingen.61 Vaak vermelden ze expliciet dat dit de wettelijke leeftijdsgrenzen zijn, zonder daarbij aan te geven of zij deze toepassen dan wel hiervan afwijken door strengere leeftijdsgrenzen te hanteren.62 Daarnaast verwijzen verschillende websites naar de mogelijkheid van toegang voor minderjarige oncologiepatiënten, wat een wettelijke uitzondering op de minimumleeftijd is.63
25. De informatie over de leeftijdsgrenzen is niet op alle websites even duidelijk geformuleerd of makkelijk terug te vinden. Zo zijn de leeftijdslimieten bij sommige centra niet vermeld bij de behandeling, maar zijn ze in de sectie «praktische informatie» of op de «veelgestelde vragen»-pagina terug te vinden.64 Sommige websites die informatie over de leeftijdsgrenzen verschaffen, doen dit alleen bij bepaalde behandelingen.65 Soms geeft een website informatie op meerdere plaatsen, bijvoorbeeld op een algemene pagina en in een specifieke informatiebrochure.
26. Slechts een beperkt aantal centra geeft bijkomende informatie over de gehanteerde leeftijdsvoorwaarden naast de wettelijke leeftijdsgrenzen. Niet alle centra zijn echter even transparant over de reden(en) waarom er bijkomende leeftijdsvoorwaarden worden opgelegd. Twee centra verwijzen in het algemeen naar de gewetensclausule, leggen uit wat deze inhoudt en hoe het centrum de clausule toepast.66 Verschillende andere centra geven aan dat ze afwijken van de wettelijke leeftijdsgrenzen en leggen uit waarop deze uitzondering is gebaseerd, maar dan zonder expliciete verwijzing naar de gewetensclausule.67 Ten slotte zijn er ook centra die aangeven dat ze afwijken van de wettelijke leeftijdsgrenzen, zonder te vermelden waarom.68 Drie centra geven aan dat men elke zaak individueel behandelt.69 Daar zal dus schijnbaar altijd een beoordeling in concreto gebeuren.
27. Wanneer fertiliteitscentra afwijken van de wettelijke leeftijdsgrenzen, blijken er interessante verschillen in hun aanpak te bestaan. Allereerst valt op dat medische aspecten regelmatig ingeroepen worden als reden voor striktere leeftijdsgrenzen. Een centrum beperkt de maximumleeftijd bijvoorbeeld op grond van de kennelijk verminderde slaagkans van de behandeling of kwaliteit van de gameten.70
Naast medische overwegingen zijn een aantal leeftijdsgrenzen expliciet gebaseerd op de relatiestatus van een patiënt. Zo maken meerdere websites een onderscheid tussen koppels en alleenstaande vrouwen. Terwijl koppels doorgaans toegang krijgen vanaf de leeftijd van 18 jaar, geldt voor alleenstaande vrouwen vaak een aanzienlijk hogere minimumleeftijd.71 De specifieke leeftijd waarop een alleenstaande vrouw toegang kan krijgen, varieert sterk tussen de centra en ligt tussen 25 en 32 jaar.72 Eén centrum raadt bovendien expliciet vriesbewaring aan alvorens een bevruchtingstraject te starten als alleenstaande vrouw jonger dan 38 jaar.73 Van de zestien centra die aangeven alleenstaande wensmoeders te behandelen, verbinden er zes daaraan specifieke, van de wet afwijkende leeftijdsvoorwaarden. Dit is een opvallend verschil met heterokoppels en lesbische koppels, voor wie de centra geen of veel minder vergaande, van de wet afwijkende leeftijdsvoorwaarden opleggen. In het kader van social freezing (dit is het invriezen van eicellen voor later gebruik) bestaan er eveneens verschillen tussen de centra. Sommige centra leggen louter een maximumleeftijd op, terwijl andere ook een minimumleeftijd hanteren.74
28. Hoewel de MBV-wet geen leeftijdsgrenzen oplegt voor wensvaders, vermelden bepaalde centra specifieke voorwaarden voor oudere wensvaders. Zo voert een centrum bij mannen ouder dan 50 jaar een verplichte gezondheidscontrole uit. Vanaf 60 jaar komt hier een verplicht onderhoud met een psycholoog bij.75 Een ander centrum legt een strikte maximumleeftijd vast op 60 jaar.76
29. De meerderheid van de websites van de B-centra verschaft dus op een of andere manier informatie over de gehanteerde leeftijdsgrenzen. Uit dit overzicht blijkt echter dat er heel wat variatie bestaat tussen de centra op het vlak van de leeftijdsvoorwaarden voor toegang tot medisch begeleide voortplanting. Zoals hoger vermeld, laat de gewetensclausule de centra toe om, met eerbiediging van de wettelijke leeftijdsgrenzen, een eigen beleid rond leeftijd toe te passen. Dat neemt echter niet weg dat men zich vragen kan stellen bij bepaalde leeftijdsvoorwaarden, zoals de a-priori-uitsluiting van alleenstaande wensmoeders onder een bepaalde leeftijd.
D. Informatie uit de interviews
30. Uit de interviews komt naar voren dat de B-centra de wettelijke leeftijdsvoorwaarden in grote mate hanteren, althans als principieel uitgangspunt. Vijf van de geïnterviewde centra hanteren in principe geen strengere leeftijdsvoorwaarden dan de wettelijke leeftijdsgrenzen voor behandelingen. Twee centra hanteren voor bepaalde behandelingen een iets strengere leeftijdsgrens, die ook expliciet op hun websites wordt vermeld. Beide centra benadrukken dat zij strikt vasthouden aan deze zelf bepaalde leeftijdsgrenzen. Voor een van deze centra is de reden daarvoor dat deze grenzen vastgelegd zijn vanuit het principe van good medical practice. Het andere centrum vermeldt dat deze grenzen nooit voor een individueel verzoek aangepast worden, maar dat herziening wel mogelijk is in het multidisciplinair comité na verschillende verzoeken.
Hoewel de geïnterviewde centra dus niet of nauwelijks afwijken van de wettelijke leeftijdsgrenzen, wijzen zij op twee belangrijke kanttekeningen. Ten eerste impliceert het voldoen aan de leeftijdsvereisten niet automatisch dat een verzoek wordt ingewilligd; elke aanvraag wordt steeds grondig, individueel beoordeeld. Ten tweede benadrukten de geïnterviewden dat patiënten die ouder zijn dan de wettelijke maximumleeftijd, nooit worden behandeld. Wel kan soms een consultatie ingepland worden voor deze verzoekers, om hen toe te lichten waarom behandeling niet mogelijk is, en om hen eventueel door te verwijzen naar het buitenland.
31. Zoals uit de bespreking van de websites reeds bleek, is het niet ongebruikelijk dat aan alleenstaande wensmoeders aanvullende minimumleeftijdsgrenzen opgelegd worden om in aanmerking te komen voor een behandeling. De precieze leeftijdsgrens verschilt van centrum tot centrum. Deze vaststelling wordt verder onderbouwd door de afgenomen interviews.77 Vier van de geïnterviewde centra leggen een minimumleeftijd op voor alleenstaande vrouwen. Bij een centrum is dat 25 jaar, bij een ander centrum 28 jaar en bij de overige twee centra 32 jaar. Twee centra verantwoorden de door hen gehanteerde minimumleeftijd met de reden dat vrouwen voldoende matuur moeten zijn om aan een single ouderschapsproject te beginnen en voldoende tijd moeten krijgen om nog een geschikte partner te vinden. Twee andere centra baseren de door hen gehanteerde minimumleeftijd voornamelijk op medische redenen, meer bepaald het drastisch dalen van de kansen op een succesvolle zwangerschap. Enerzijds wil men dus alleenstaande vrouwen toegang geven tot medisch begeleide voortplanting voordat ze een ernstige vermindering van hun vruchtbaarheid doormaken, maar anderzijds wacht men zo lang als medisch verantwoord is om rekening te houden met de mogelijkheid dat de wensmoeder alsnog een partner vindt. Wat dit betekent voor alleenstaande wensmoeders die geen partner wensen te vinden, is onduidelijk. «Er is echt veel veranderd op het gebied van alleenstaande vrouwen. We krijgen heel jonge meisjes over de vloer die zeggen: ik wil niet de man van mijn leven vinden, dus ik wil het nu [...] we hebben ook moeite met dit soort verzoeken.»78 (Respondent 5).
Een van de geïnterviewde centra hanteert geen specifieke minimumleeftijd voor alleenstaande vrouwen, maar benadrukt wel dat er veel overwegingen in acht genomen worden vooraleer zij toegelaten worden tot een traject. Een zeer jonge alleenstaande vrouw zou waarschijnlijk op basis van andere overwegingen voorlopig afgewezen worden.
32. Hoewel de wet geen leeftijdsgrens oplegt voor wensvaders, blijkt uit de interviews dat sommige centra wel relatieve of absolute grenzen hanteren. Verschillende van de geïnterviewde centra deelden mee met een intern ethisch kader te werken, dat de visie van het centrum op bepaalde ouderschapssituaties uiteenzet en dat richtlijnen bevat voor de beoordeling ervan. In een van die centra bepaalt het ethische kader dat wanneer de verzoekende wensvader 60 tot 70 jaar oud is, hij in ieder geval op gesprek moet gaan bij de psycholoog. Wanneer de wensvader 70 jaar of ouder is, vormt dit een absolute contra-indicatie. Het ethische kader van een ander centrum vermeldt dat een ouder ten minste nog 20 jaar in staat moet zijn om voor een kind te zorgen, waardoor het centrum zich waakzaam opstelt bij verzoeken van wensvaders van 70 jaar of ouder. Bij nog een ander centrum verbiedt de interne richtlijn de behandeling van mannen ouder dan 60 jaar, aangezien vanaf deze leeftijd de kans groter zou zijn op bepaalde aandoeningen bij het kind.
Een van de geïnterviewde centra vermeldde dat zij vroeger ook leeftijdsvoorwaarden voor wensvaders hanteerden, maar dat zij hier ondertussen van zijn afgestapt. De reden daarvoor is dat bij mannen de gezondheidstoestand met het ouder worden sterk kan variëren, waardoor een criterium louter op basis van leeftijd volgens hen niet gerechtvaardigd is. Oudere wensvaders worden daarom individueel beoordeeld, waarbij vaak ook de psycholoog wordt betrokken.
33. In het verlengde hiervan dient opgemerkt te worden dat een groot leeftijdsverschil tussen wensouders in sommige centra aanleiding geeft tot een verplicht onderhoud bij de psycholoog of zelfs tot een afwijzing. Indien er een leeftijdsverschil is van minstens 25 jaar tussen de partners, zullen wensouders in een van de geïnterviewde centra verplicht een consultatie hebben bij de psycholoog. In een ander centrum is deze voorwaarde van toepassing wanneer de partners 20 tot 30 jaar verschillen. Een leeftijdsverschil van meer dan 30 jaar is in deze centra een absolute contra-indicatie. Nog een ander centrum aanziet een leeftijdsverschil van meer dan 10 jaar als mogelijk problematisch en bij meer dan 20 jaar leeftijdsverschil wordt het verzoek van de wensouders in ieder geval in een multidisciplinair comité besproken. Sommige centra hanteren geen vaste criteria inzake het leeftijdsverschil tussen de wensouders, maar besteden wel aandacht aan het grote leeftijdsverschil bij de beslissing over de aanvaarding van het verzoek tot medisch begeleide voortplanting.
IV. Voorwaarden met betrekking tot relatiestatus, samenleefvorm en gender van de wensouder(s)
A. Geen wettelijke voorwaarden
34. Zoals vermeld in de inleiding, legt de wet zelf geen voorwaarden op met betrekking tot relatiestatus, samenleefvorm of gender van de wensouders. Zowel alleenstaanden als koppels kunnen dus in principe in aanmerking komen voor een traject van medisch begeleide voortplanting. Anders dan bij adoptie (art. 343, § 1 oud BW), vereist de wet voor wensouder-koppels niet dat ze gehuwd of wettelijk samenwonend zijn, of sedert minstens drie jaar op een permanente en affectieve wijze samenwonen. Er is dus geen wettelijk stabiliteits- of duurzaamheidsvereiste,79 zelfs geen samenwoningsvereiste of vereiste van een intieme relatie voor twee (of meer dan twee) wensouders die een beroep willen doen op medisch begeleide voortplanting voor de verwezenlijking van hun gezamenlijke kinderwens. Op grond van de gewetensclausule kunnen fertiliteitcentra wel eigen criteria uitwerken of voorwaarden stellen met betrekking tot de toegang tot medisch begeleide voortplanting in functie van de relatiestatus, samenleefvorm of gender van de wensouder(s). Wij onderzochten of de centra dat in de praktijk doen, en zo ja, welke criteria of voorwaarden ze hieromtrent hanteren.
B. Informatie uit de BELRAP-rapporten
35. Uit de BELRAP-rapporten kan slechts in beperkte mate informatie over relatiestatus, samenleefvorm en gender van de wensouders afgeleid worden. Deze rapporten hebben immers voornamelijk betrekking op de cycli die door centra uitgevoerd worden en bevatten dus alleen informatie over bepaalde eigenschappen van de behandelde vrouwen. Er wordt geen informatie over het gender van de eventuele partner of de relatiestatus weergegeven. Wel worden er gegevens verzameld over de oorzaken die aan de grondslag van de behandeling liggen. Gegevens met betrekking tot de oorzaken van de behandeling focussen voornamelijk op onvruchtbaarheid.80
36. Niettemin zijn er in de rapporten bepaalde interessante statistieken terug te vinden. Zo werd de IUI-techniek81 met «partnersperma» in 2023 bij vijf lesbische koppels en tien alleenstaande vrouwen toegepast.82 Het is opmerkelijk dat het rapport hier over «partnersperma» spreekt, aangezien er bij alleenstaande vrouwen en vrouwenparen geen sprake is van een mannelijke partner. Dit zou kunnen wijzen op een co-ouderschapsproject (waarbij de wensvader geen intieme relatie heeft met de wensmoeder) of een transvrouw met een vrouwelijke partner, maar dit is onzeker.
In 2023 betrof de IUI met donorsperma in 49,51% van dit soort cycli lesbische koppels (3.432 cycli) en in 43,62% van de cycli alleenstaande vrouwen (3.024 cycli).83 89,03% van de spermadonoren waren anonieme donoren.84
In het kader van IVF werden 39 cycli voor draagmoederschap (met verse of met vriesbewaarde eicellen) uitgevoerd.85 Met betrekking tot IVF met eigen eicellen werd als «oorzaak» in 833 cycli «lesbisch koppel» opgegeven en bij 1.507 cycli «alleenstaand».86 Bij andere types van IVF-behandelingen (met gedoneerde eicellen, embryodonatie of vriesbewaarde embryo’s) werden geen gegevens met betrekking tot dit soort oorzaken verzameld.
37. In ieder geval tonen deze cijfers aan dat zowel lesbische koppels als alleenstaande vrouwen toegang krijgen tot medisch begeleide voortplanting in België. Tegelijk blijkt dat de Belgische fertiliteitscentra hoofdzakelijk gebruik maken van sperma van anonieme donoren. De wetswijziging die er moet komen tegen medio 2027 in het licht van het arrest van het Grondwettelijk Hof dat de absolute donoranonimiteit ongrondwettig verklaarde, zal dus een aanzienlijke impact hebben op de praktijk van donorconceptie in België.87
C. Informatie weergegeven op de websites van de B-centra
38. Bij de analyse van websites van de B-centra valt op dat de meeste sites wel degelijk informatie verschaffen met betrekking tot relatiestatus en gender van de wensouder(s) die bij hen in aanmerking kunnen komen voor een behandeling, al gebeurt dat niet op alle sites op een duidelijke of toegankelijke manier.88 Eén B-centrum geeft daarover op geen enkele manier informatie.89 Een aantal centra (UZ Brussel, Centre Hospitalier Régional de Liège en CHC MontLégia Liège) delen veel informatie hieromtrent en hebben zeer toegankelijke websites, waardoor de informatie ook makkelijk terug te vinden is.
39. Met betrekking tot heterokoppels vermelden de meeste centra geen bijkomende vereisten op hun website. Ook de toegang van lesbische koppels lijkt algemeen aanvaard: zestien B-centra geven uitdrukkelijk aan voor hen open te staan.90 Een centrum voegt hier expliciet aan toe dat het, gezien de stand van de wetenschap, niet verantwoord is om een behandeling van lesbische paren te weigeren op basis van het belang van het kind.91 Dit wijst erop dat centra rekening houden met het belang van het (toekomstige) kind bij hun toegangsbeleid, zoals al in de rechtsleer gesuggereerd was.92 Dat blijkt ook expliciet uit de verwoording van een centrum met betrekking tot het traject voor alleenstaande vrouwen: «L’objectif est d’accompagner des projets cheminés et réfléchis pour le bien-être de l’enfant à venir et d’accompagner au mieux le porteur du projet parental.»93 Eén centrum sluit de toegang voor lesbische paren niet expliciet uit, maar bevestigt evenmin de toegankelijkheid en gebruikt bovendien niet-inclusieve bewoordingen.94
40. Dat de meeste centra geen bijkomende toegangsvoorwaarden vermelden met betrekking tot wensouder-koppels, is opmerkelijk. Uit de interviews blijkt immers dat centra wel degelijk bepaalde vereisten stellen, bijvoorbeeld inzake de duurzaamheid van de relatie.95 Deze vereisten worden echter bijna nooit op de websites vermeld. Er is slechts één website die een duurzaamheidsvereiste voor relaties vermeldt: een heterokoppel of lesbisch koppel moet minstens één jaar een relatie hebben om een behandeling te kunnen opstarten.96
41. Over het algemeen lijken de Belgische B-centra ook open te staan voor het behandelen van alleenstaande wensmoeders: zestien centra geven expliciet aan dat alleenstaande vrouwen welkom zijn.97 Dat wil echter niet zeggen dat per definitie elke alleenstaande wensmoeder bij al deze centra een behandeling kan krijgen. De centra kunnen zich immers nog steeds in individuele gevallen op de gewetensclausule beroepen. Er is een centrum dat niets over alleenstaande vrouwen vermeldt.98 Een ander centrum geeft uitleg over de behandelingen en verwijst hierbij telkens consequent naar «koppels». Hoewel een behandeling van alleenstaande moeders hierdoor niet wordt uitgesloten, creëert men zo wel de schijn dat men niet voor hen openstaat.99
42. Terwijl de meeste centra op hun website transparant zijn over de toegankelijkheid voor alleenstaande wensmoeders, zijn de meeste dat niet over de mogelijkheid tot toepassing van de technieken post-mortem-inseminatie of -implantatie100, die relevant zijn voor wensmoeders die alleenstaand zijn geworden door het vroegtijdig overlijden van hun partner. Slechts vijf websites vermelden deze technieken, waarbij drie van die websites aangeven dat post-mortem-inseminatie of -implantatie mogelijk is.101 Op één website wordt uitgelegd dat het centrum zich beroept op de gewetensclausule en dergelijke behandelingen niet uitvoert.102 Een andere website vermeldt de techniek, maar maakt niet duidelijk of het centrum post-mortem-behandelingen zelf uitvoert of niet.103
43. Eigen aan de situatie van alleenstaande wensmoeders is de nood aan gedoneerd sperma om hun kinderwens te kunnen realiseren via medisch begeleide voortplanting. Daarnaast zijn ook lesbische koppels en sommige heterokoppels aangewezen op het gebruik van gedoneerd sperma. Op het ogenblik van ons onderzoek (afgerond in april 2026) bepaalde de MBV-wet nog dat, behoudens wanneer de wensouders een beroep doen op een gekende (en dus niet-anonieme) donor van zaad of eicellen, het fertiliteitscentrum de anonimiteit van de donor moet waarborgen (art. 57 MBV-wet). Opmerkelijk is dat ook na het arrest van het Grondwettelijk Hof dat de absolute anonimiteit van donoren ongrondwettig verklaarde,104 verschillende centra aangeven dat iemand die zich aanmeldt om te doneren, dit anoniem dient te doen. Niet-anonieme donatie lijkt enkel mogelijk door aanmelding samen met een wenskoppel; bij sommige centra lijkt dit ook afgeraden te worden of onmogelijk te zijn.105 Vier centra geven aan dat ze willen werken met zowel gekende als anonieme donoren106, terwijl twee centra uitdrukkelijk verklaren alleen te werken met anonieme donoren.107 Met betrekking tot eiceldonatie lijkt er ook een grote verscheidenheid te bestaan. Sommige centra geven expliciet aan dat eiceldonoren anoniem moeten zijn, andere staan enkel gekende donoren toe en nog andere accepteren beide.108 Uiteraard zullen de centra hun websites (en praktijk) moeten aanpassen wanneer de wetgever anonieme donatie in de toekomst zal verbieden.109
44. Hoewel ROPA een medische techniek is die toegepast kan worden bij vrouwenparen die een medisch begeleid voortplantingstraject aangaan, wordt op de websites van de Belgische B-centra zelden iets vermeld over deze mogelijkheid.110 Een enkele website vermeldt de mogelijkheid tot toepassing van ROPA wel in het kader van eiceldonatie.111 Daarnaast vermeldt een andere website de ROPA-mogelijkheid op een aparte LGBTQ+-pagina.112 Dat de andere centra daarover niets vermelden op hun website, betekent niet noodzakelijk dat ze de ROPA-methode uitsluiten. Het zou echter wel transparanter zijn als ze daarover expliciet informatie verschaffen op hun websites.
45. De vraag naar de toegankelijkheid van medisch begeleide voortplanting voor mannenparen en alleenstaande mannen herleidt zich door biologische omstandigheden naar de mogelijkheid tot draagmoederschap onder begeleiding van een fertiliteitscentrum. Desalniettemin kan draagmoederschap ook aangewezen zijn in het kader van een ander ouderschapsproject, bijvoorbeeld bij heterokoppels. Een alternatieve optie voor mannenparen en alleenstaande mannen (en vrouwen) is een co-ouderschapsproject, hetgeen verderop besproken wordt.
Allereerst lijken de websites te suggereren dat verschillende centra draagmoederschap voornamelijk zien als een hulpmiddel voor heterokoppels met bepaalde vruchtbaarheidsproblemen. De centra die draagmoederschap toestaan, doen dit enkel met betrekking tot heel specifieke medische aandoeningen, zoals bij wensmoeders die geen uterus (meer) hebben. Zogenaamd «luxe-draagmoederschap», waarbij naar een draagmoeder gezocht wordt louter om de wensmoeder om praktische of esthetische redenen een zwangerschap te besparen, lijkt in ieder geval impliciet uitgesloten.
Er zijn zes B-centra die op hun website vermelden dat ze draagmoederschap begeleiden: UZ Brussel, UZ Gent, CHU Liège, Chirec, CHU Saint-Pierre en UZ Antwerpen.113 CHC MontLégia Liège geeft aan dat draagmoederschap besproken kan worden, maar geeft geen verdere duiding hierbij.114 Drie centra geven aan dat het draagmoederschap hoogtechnologisch moet zijn, wat wil zeggen dat het genetisch materiaal van minstens één van de wensouders wordt gebruikt om een zwangerschap tot stand te brengen bij de draagmoeder en dat er geen genetische link tussen het kind en de draagmoeder is.115 Daarnaast voegen drie van de zes centra hier uitdrukkelijk aan toe dat het draagmoederschap altruïstisch moet zijn.116 Dit betekent dat er een duurzame vertrouwensband tussen de draagmoeder en de wensouders moet bestaan en dat de draagmoeder niet handelt vanuit economisch winstbejag. Het niet-commerciële karakter staat dus centraal. Twee centra geven uitdrukkelijk aan dat ze draagmoederschap niet begeleiden117, terwijl de overige negen centra hierover geen informatie verschaffen.
Dat draagmoederschap aangeboden wordt in een centrum, wil echter niet per definitie zeggen dat deze behandeling ook openstaat voor alleenstaande mannen en mannenkoppels. Vier van de zes centra (UZ Brussel, UZ Gent, UZ Antwerpen en Chirec) geven expliciet aan open te staan voor homokoppels.118 Alleenstaande mannen lijken minder kans te maken: meestal worden zij simpelweg niet vermeld.119 UZ Gent verklaart dan weer in ieder geval open te staan voor een verkennend gesprek.120 Nog een ander centrum lijkt mannenparen impliciet uit te sluiten van draagmoederschap onder hun begeleiding, door deze techniek strikt voor te behouden voor wensmoeders met bepaalde medische problemen.121 Op basis van de analyse van de websites komen we tot de conclusie dat de toegangsmogelijkheden van mannenparen tot medisch begeleide voortplanting, specifiek tot draagmoederschap, erg beperkt lijken. Voor alleenstaande mannen lijken de opties nog beperkter, al worden ze zelden expliciet uitgesloten. Men kan zich niet van de indruk ontdoen dat fertiliteitscentra hier zeer terughoudend tegenover staan. Dit kan te wijten zijn aan het ontbreken van een specifieke wettelijke regeling voor draagmoederschap.122
46. Waar al weinig informatie gegeven wordt over de mogelijkheid tot draagmoederschap, wordt nog minder vermeld over de mogelijkheid om een co-ouderschapsproject te realiseren met behulp van medisch begeleide voortplanting.123 Co-ouderschapsprojecten tussen een single man en single vrouw stellen familierechtelijk geen bijzondere problemen: ze kunnen beiden een afstammingsband met het kind hebben en ouderlijk gezag uitoefenen. Co-ouderschapsprojecten waarbij meer dan twee wensouders betrokken zijn, zijn daarentegen juridisch minder evident omdat een kind niet meer dan twee ouders kan hebben.124 Toch neemt dit niet weg dat hier vraag naar is.125 Zestien centra vermelden hierover niets op hun websites.126 Tegelijkertijd sluit geen enkele website de mogelijkheid expliciet uit. Wel geven centra regelmatig aan dat ze zich op «koppels» en «alleenstaanden» focussen, waardoor co-ouderschap niet mogelijk lijkt. Het merendeel van de fertiliteitscentra is bijgevolg niet transparant over de vraag of ze openstaan voor co-ouderschapsprojecten.
D. Informatie uit de interviews
47. Met betrekking tot toegangsvoorwaarden inzake relatiestatus, samenleefvorm en gender komt uit de interviews naar voren dat de centra op een meer genuanceerde manier te werk gaan dan op de websites wordt weergegeven. Er zijn maar enkele criteria, voornamelijk met betrekking tot leeftijd van de wensouders, die tot een a-priori-afwijzing van een verzoek kunnen leiden. Voorts is het opvallend dat sommige centra een onderscheid lijken te maken tussen hun toegangscriteria, die een beleid van het centrum uitmaken, en de toepassing van de gewetensclausule. Nochtans zal de afwijzing door een fertiliteitscentrum van een verzoek tot medisch begeleide voortplanting om andere redenen dan medische of dan het niet voldoen aan de wettelijke leeftijdsvoorwaarden altijd op de gewetensclausule gebaseerd zijn, ongeacht of de afwijzing voortvloeit uit het beleid van het centrum dan wel uit een individuele beoordeling.
Het belangrijkste inzicht uit de interviews is dat de centra tal van toegangscriteria hanteren die niet op de websites vermeld worden. Deze criteria lijken op alle ouderschapsprojecten van toepassing te zijn, hoewel er in de concrete praktijk wel een verschillende handelswijze gehanteerd kan worden afhankelijk van het specifieke ouderschapsproject. Hoewel verschillende centra andere criteria hanteren, komen er toch een aantal criteria (of variaties hierop) terug. Sommige centra hebben hiervoor zelfs expliciet neergeschreven richtlijnen. In ieder geval beoordelen de centra de toepasselijke criteria voor elk verzoek afzonderlijk, waarbij naar het geheel van de omstandigheden wordt gekeken. Verschillende centra schuiven hierbij overkoepelende overwegingen naar voren, zoals het belang van het toekomstige kind en het belang van een stabiele en veilige opvoedingsomgeving.
48. De meeste centra voeren een (minimale) controle uit op de relatie tussen wensouders die samen een verzoek indienen. Bij het eerste gesprek wordt meestal nagegaan of de wensouders samenleven. Drie centra gaven in het interview aan dat ze een samenwoning van minstens één jaar verwachten. Wat betreft de seksueel-affectieve aard van de relatie tussen samenwonende wensouders, is het duidelijk dat de centra hier de wensouders op hun woord vertrouwen. Deze controle is dus niet bij alle centra even diepgaand; soms stelt men gewoon de vraag naar de aard van hun relatie, zonder dit verder te verifiëren. Zo gaven twee centra expliciet aan dat ze alleen nagaan of wensouders die zich samen aanmelden op hetzelfde adres gedomicilieerd zijn. Als de wensouders geen seksueel-affectieve relatie hebben, is dit op zich geen reden tot weigering van het verzoek, maar kan dit er wel toe leiden dat hierover verdere vragen worden gesteld. Ten slotte gaven een aantal centra aan geen wensouders te behandelen die nog in een echtscheidingsprocedure met een andere partner betrokken zijn.
49. Daarnaast houden de fertiliteitscentra rekening met socio-economische factoren. Drie centra vermeldden dat ze nagaan of de wensouders over voldoende financiële middelen beschikken, door te bevragen of minstens één van de wensouder over een vast inkomen beschikt. Ook gaan verschillende centra na of er bepaalde drugsproblematieken in het spel zijn. Twee centra benadrukten dan weer het criterium «zorg voor eigen kinderen», waarbij nagegaan wordt of mensen in staat kunnen worden geacht om voor hun kinderen te zorgen, bijvoorbeeld of er al eerder kinderen van de wensouders geplaatst zijn en of de ouders met bepaalde verslavingsproblematieken kampen. Ook ernstige fysieke of mentale beperkingen kunnen een afwijzing tot gevolg hebben, zeker wanneer er bij beide ouders een ernstige beperking is.
50. Het is opvallend dat zeer weinig van de besproken criteria direct aan relatiestatus of gender van de wensouder(s) gerelateerd zijn. Alle centra geven aan geen aparte criteria in functie van gender of relatiestatus te hanteren. Desalniettemin zorgen bepaalde regels ervoor dat sommige groepen wel aan een strengere screening onderworpen kunnen worden. Zo vereisen alle centra het inwinnen van advies bij een psycholoog voor elk ouderschapsproject waarbij gebruik wordt gemaakt van gedoneerde gameten of gedoneerde embryo’s. Dit zorgt ervoor dat elk lesbisch paar of homopaar op gesprek moet bij een psycholoog verbonden aan het centrum. Dit verplichte gesprek is echter niet het gevolg van de geaardheid van het koppel, maar van het feit dat men gebruik zal maken van een donor. Ook heteroparen die hun kinderwens willen vervullen met behulp van een donor, moeten over de verschillende aspecten van donatie geïnformeerd worden door middel van een gesprek met een psycholoog. Het is ook mogelijk dat ouders op meerdere gesprekken bij de psycholoog dienen te gaan en er «bedenktijd» wordt gegeven. Zo licht Respondent 3 toe dat het koppel de psycholoog tweemaal ziet, met een interval van één maand. Tijdens het eerste gesprek worden diverse thema’s aangereikt die tot reflectie aanzetten. In het vervolggesprek wordt nagegaan in hoeverre het koppel met de aangeboden handvatten aan de slag is gegaan.
51. Alleenstaande wensmoeders vormen een bijzondere categorie van verzoekers, die schijnbaar strenger behandeld worden door de meeste van de geïnterviewde centra. «Een project voor alleenstaande ouders is misschien toch een project dat dient overwogen te worden, het is toch iets bijzonders en [het] roept bijzondere vragen op.»127 (Respondent 1). Naast bijkomende leeftijdsvoorwaarden,128 vereisen twee centra bijvoorbeeld dat een alleenstaande vrouw een specifieke vragenlijst invult waarbij haar socio-economische situatie zeer grondig wordt nagegaan. De centra verantwoorden dit door het feit dat een alleenstaande moeder over de nodige financiële zekerheid en een sociaal netwerk moet beschikken om een kind te kunnen opvoeden. Alle geïnterviewde centra vereisen voor alleenstaande wensmoeders ook steeds een gesprek met een psycholoog, wat ook verband houdt met het feit dat bij dit soort trajecten een donor betrokken is.
52. Met betrekking tot co-ouderschapsprojecten is er minder eenduidigheid bij de centra. Uit de interviews blijkt allereerst dat de centra in de praktijk effectief in contact komen met uiteenlopende co-ouderschapsprojecten. Verschillende geïnterviewden vermeldden bijvoorbeeld al verzoeken te hebben gekregen van ex-partners die toch nog samen een kind willen. De centra gaan daar op verschillende manieren mee om. Zo vermeldde een centrum dat ze ex-partners niet als wensouderpaar aanvaarden, maar dat het verzoek wel in aanmerking komt indien de ex-partner van de wensmoeder optreedt als gekende donor. Een ander centrum gaf daarentegen aan dat ze verzoeken van een gescheiden koppel waarbij de man als gekende donor zou optreden, altijd afwijzen. Daarnaast hadden vijf van de geïnterviewde centra ook al verzoeken gekregen van wensouders die nooit met elkaar een relatie hebben gehad maar wel samen een kind willen. Een van die centra gaf aan dat ze daar nog nooit op zijn ingegaan. De overige centra bleken wel voor dergelijke verzoeken open te staan: «Het is net als met co-ouderschapprojecten: vijftien jaar geleden hadden we die nog niet. Nu hebben we ze wel, en dus herzien we onze werkwijzen in relatie tot situaties die zich voordoen en die niet specifiek in de wet waren voorzien.»129 (Respondent 1). Een andere respondent stelde: «Dus ik denk als die coparenting werkt, en hadden we gezien dat er sommige dingen niet werken en wij hebben daar kennis over [om] toekomstige koppels [erover] te gaan counselen, is dat een meerwaarde, maar die data moeten we hebben.» (Respondent 7). Dit wijst erop dat inzichten uit sociaalwetenschappelijk onderzoek over nieuwe, van het traditionele kerngezin afwijkende gezinsvormen, centra kunnen ondersteunen bij het nemen van beslissingen.
53. In een van de interviews kwam de praktijk van «partner-donatie» ter sprake, waarbij een wensmoeder wel een mannelijke partner heeft, maar die partner geen vader wil worden maar wel bereid is om spermadonor te zijn voor zijn vrouw. Het koppel wil dan een beroep doen op medisch begeleide voortplanting waarbij de partner van de wensmoeder als donor optreedt, zodat er geen afstammingsvordering tegen hem kan worden ingesteld.130 De respondent gaf aan hierover toch bepaalde zorgen te hebben vanuit het perspectief van het belang van het kind.
54. Wat draagmoederschap betreft, dient allereerst vermeld te worden dat vier van de geïnterviewde centra draagmoederschapstrajecten begeleiden, namelijk UZ Gent, UZ Brussel, CHU Saint-Pierre en CHU Liège. De centra die niet openstaan voor draagmoederschapstrajecten, geven hiervoor verscheidene redenen aan, gaande van het gebrek aan een specifiek wettelijk kader tot de hoge investering die dit vereist, zowel qua middelen als qua tijd. De centra die het wel aanbieden, zijn duidelijk sterk gekant tegen «luxe-draagmoederschap», zoals al bleek uit de websites. Draagmoederschap wordt dus enkel uitgevoerd voor heteroparen in geval van bepaalde medische indicaties of voor homoparen. Drie centra gaven bovendien aan dat zij niet meewerken aan projecten van alleenstaande mannen omdat ze alle draagmoederschapsprojecten van alleenstaande wensouders weigeren. Dit om te vermijden dat bij overlijden van de wensouder de draagmoeder als enige persoon met een afstammingsband ten aanzien van het kind achterblijft. Ook hier blijkt nogmaals de impact van het ontbreken van een specifiek wettelijk kader voor draagmoederschap. Een centrum gaf aan nog geen aanvraag te hebben ontvangen van een alleenstaande wensvader, maar hier in principe wel voor open te staan. In ieder geval gebeurt bij draagmoederschap steeds een bijzonder grondige screening van zowel de wensouders als de draagmoeder.
55. In de interviews kwam ook de ROPA-methode ter sprake. Hierbij werd nogmaals duidelijk dat de centra hierover uiteenlopende meningen op nahouden. Twee centra deelden mee dat ze deze techniek toepassen. Een ander centrum gaf aan ROPA alleen in specifieke omstandigheden toe te passen, wegens de medische risico’s die eraan zijn verbonden. Nog een ander centrum weigert om die reden elke ROPA-behandeling.
56. Tot slot werd in de interviews gepeild naar het belang dat de fertiliteitscentra hechten aan de gewetensclausule. Alle geïnterviewde centra gaven aan dat de gewetensclausule naar hun mening erg belangrijk is voor het goed functioneren van de centra. Verschillende respondenten gaven aan dat het belang van de gewetensclausule ligt in het feit dat zij kunnen weigeren mee te werken aan verzoeken waarbij zij of het team «zich niet goed voelen». Dit «gevoel» is gerelateerd aan een criterium dat noch in de MBV-wet, noch op de websites van de centra expliciet vermeld wordt: het welzijn van het toekomstige kind.131 «Elk kind heeft denk ik ook het recht om op te groeien in een omgeving met voldoende liefde, genegenheid, stabiliteit en zorg ...» (Respondent 3). «Ik vind dat ik verantwoordelijkheid draag voor wat ik doe en dat ik later aan het kind kan uitleggen, als het ooit terugkomt, waarom ik zijn ouders bij het project heb begeleid.»132 (Respondent 2).
V. Besluit
57. Met de MBV-wet heeft de wetgever bewust gekozen voor een neutraal wettelijk kader, waarbij alleen leeftijdsvoorwaarden de toegang tot medisch begeleide voortplanting beperken en waarbij fertiliteitscentra via de gewetensclausule de vrijheid behouden om een eigen toegangsbeleid uit te werken. Dit verkennend onderzoek toont dat fertiliteitscentra de hen toegekende beoordelingsruimte effectief benutten, zowel om eigen toegangscriteria te formuleren als om in individuele gevallen verzoeken te weigeren op grond van andere dan medische redenen.
58. Een eerste belangrijke vaststelling betreft de wijze waarop de centra de transparantieverplichting uit artikel 5 MBV-wet invullen. De analyse van de websites van de B-centra toont dat informatie over toegangsvoorwaarden vaak fragmentarisch, moeilijk vindbaar of onvolledig is, en in elk geval ondergeschikt blijft aan medische informatie. Tegelijk blijkt uit de interviews dat centra het zwaartepunt van transparantie bewust verleggen naar het individuele consultatiemoment. Deze keuze, ingegeven door de wens om beoordelingsvrijheid te behouden en geen schijn van automatische rechten te creëren, staat echter op gespannen voet met het wettelijke vereiste van «grote transparantie» over het toegangsbeleid.
59. Een tweede belangrijke bevinding betreft de concrete invulling van het toegangsbeleid. Naast de wettelijke leeftijdsgrenzen die in ieder geval gerespecteerd moeten worden, hanteren de centra regelmatig bijkomende, niet-wettelijke criteria. Deze variëren van expliciete leeftijdsvoorwaarden (zoals hogere minimumleeftijden voor alleenstaande vrouwen of leeftijdsgrenzen voor oudere wensvaders) tot impliciete beoordelingscriteria zoals socio-economische draagkracht, stabiliteit van de leefsituatie en psychosociale geschiktheid. Opvallend is dat deze bijkomende voorwaarden slechts zelden expliciet op de websites worden vermeld, hoewel zij in de praktijk wel degelijk een rol spelen bij beslissingen.
60. Wat betreft relatiestatus, samenleefvorm en gender bevestigt het onderzoek dat fertiliteitscentra de inclusieve benadering van de wet grotendeels respecteren: naast heterokoppels krijgen koppels van hetzelfde geslacht en alleenstaanden in principe toegang tot medisch begeleide voortplanting in België. Niettemin blijkt uit de praktijk dat bepaalde categorieën van wensouders, in het bijzonder alleenstaande vrouwen en niet-traditionele ouderschapsprojecten zoals co-ouderschap, onderworpen worden aan een meer intensieve en soms terughoudende beoordeling. Deze differentiatie wordt niet expliciet gerechtvaardigd op basis van relatiestatus of gender op zich, maar vloeit vaak voort uit onderliggende criteria zoals het gebruik van donorgameten, de complexiteit van het ouderschapsproject en de inschatting van de opvoedingscontext. Mede door het ontbreken van een specifiek wettelijk kader voor draagmoederschap zijn de mogelijkheden voor mannenparen om hun kinderwens te realiseren via de Belgische fertiliteitscentra erg beperkt. Voor alleenstaande wensvaders lijkt het momenteel zelfs zo goed als onmogelijk om toegang te krijgen tot een traject met een draagmoeder in België.
61. Het meest fundamentele inzicht betreft evenwel de rol van het welzijn van het (toekomstige) kind als impliciet maar doorslaggevend beoordelingscriterium. In de interviews komt duidelijk naar voren dat dit criterium, hoewel vaag, de kern vormt van de toepassing van de gewetensclausule. De beslissing om wensouders al dan niet toe te laten tot behandeling, wordt uiteindelijk bepaald door de vraag of het centrum zich kan verantwoorden tegenover het toekomstige kind. Dit verklaart zowel de casuïstische aanpak van de centra als hun terughoudendheid om vaste, exhaustieve criteria te formaliseren.
1 Decorte E. en Oplinus L., «Informele spermadonatie juridisch bekeken» in VRG Alumni (ed.), Recht in beweging: 30ste VRG-Alumnidag 2023, Gompel & Svacina, 2023, (43) 45.
2 ICSI (intracytoplasmic sperm injection) is een procedure waarbij één enkele zaadcel rechtstreeks in het cytoplasma van de eicel wordt geïnjecteerd.
3 https://www.belrap.be/Public/Centres.aspx (laatst geraadpleegd op 16 april 2026). Onder «fertiliteitscentrum» wordt verstaan het zorgprogramma voor reproductieve geneeskunde in de zin van het KB van 15 februari 1999 houdende vaststelling van de normen waaraan de zorgprogramma’s «reproductieve geneeskunde» moeten voldoen om erkend te worden (art. 2, g) Wet 6 juli 2007 betreffende de medisch begeleide voortplanting en de bestemming van de overtallige embryo’s en de gameten, BS 17 juli 2007 - hierna: MBV-wet). Op grond van het in dat KB gemaakte onderscheid tussen twee zorgprogramma’s voor reproductieve geneeskunde kunnen twee types centra worden onderscheiden: fertiliteitscentra A en fertiliteitscentra B. De B-centra hebben de ruimste bevoegdheden (zie Oplinus L., Medische hulp bij voortplanting, Intersentia, 2022, 145-146).
4 Gameten zijn voortplantingscellen die op basis van het geslacht worden opgedeeld in vrouwelijke gameten (eicellen) en mannelijke gameten (spermatozoïden) en waarvan de versmelting een embryo vormt (art. 2, 5) MBV-wet).
5 BS 17 juli 2007. Het wettelijke kader wordt aangevuld door andere relevante regelgeving, zoals de wet van 22 augustus 2002 betreffende de rechten van de patiënten (BS 26 september 2002) en de wet van 11 mei 2003 betreffende het onderzoek op embryo’s in vitro (BS 28 mei 2003). Zie Oplinus L., Medische hulp bij voortplanting, Intersentia, 2022, 135 e.v.
6 Art. 4 MBV-wet. Infra nr. 22 e.v.
7 Zie o.m. Verslag namens de commissie voor de sociale aangelegenheden uitgebracht door de heer Cornil en mevrouw De Schamphelaere bij het wetsvoorstel betreffende de medisch begeleide voortplanting en de bestemming van de boventallige embryo’s en gameten, SENAAT, 2005-2006, 7 juni 2006, nr. 1440/9, 15 en 16; Verslag namens de commissie voor de volksgezondheid, het leefmilieu en de maatschappelijke hernieuwing uitgebracht door de heren Jacques Germeaux en Miguel Chevalier bij het wetsontwerp betreffende de medisch begeleide voortplanting en de bestemming van de overtallige embryo’s en gameten, KAMER, 2006-2007, 9 maart 2007, nr. 2567/004, 4, 16 en 23-25 en 28. Zie voor een uitgebreide bespreking: Oplinus L., Medische hulp bij voortplanting, Intersentia, 2022, 180, nr. 355.
8 Artikel 2, f) MBV-wet.
9 Genicot G., «La maitrise du début de la vie: la loi du 6 juillet 2007 relative à la procréation médicalement assistée», JT 2009, (17) 24.
10 Oplinus L., Medische hulp bij voortplanting, Intersentia, 2022, 192-193, nr. 380.
11 Derese M.-N. en Willems G., «La loi du 6 juillet 2007 relative à la procréation médicalement assistée et à la destination des embryons surnuméraires et des gamètes», RTDF 2008, (279) 302-303; Nys H. en Wuyts T., «De wet betreffende de medisch begeleide voortplanting en de bestemming van de overtallige embryo’s en de gameten», RW 2007-2008, (762) 763.
12 Termonia De Mulder C., Vermenselijking van ongeboren leven. De status en bescherming van ongeboren menselijk leven in het Belgische recht, Kluwer, 2026, 162, nr. 172.
13 Oplinus L., Medische hulp bij voortplanting, Intersentia, 2022, 193, nr. 381; Oplinus L. en Vanderhulst V., «Medisch begeleide voortplanting en draagmoederschap. Het nationale kader» in Vansweevelt T. en Dewallens F. (eds.), Handboek Gezondheidsrecht, vol. II, Rechten van patiënten: van embryo tot lijk, Intersentia, 2022, (26) 31-32, 34.
14 Termonia De Mulder C., Vermenselijking van ongeboren leven. De status en bescherming van ongeboren menselijk leven in het Belgische recht, Kluwer, 2026, 162, nr. 172; Oplinus L., Medische hulp bij voortplanting, Intersentia, 2022, 193, nr. 381. Zie ook RAADGEVEND COMITE VOOR BIO-ETHIEK, Advies betreffende de donatie van sperma en eicellen, 8 maart 2004, 41.
15 Verslag namens de commissie voor de sociale aangelegenheden uitgebracht door de heer Cornil en mevrouw De Schamphelaere bij het wetsvoorstel betreffende de medisch begeleide voortplanting en de bestemming van de boventallige embryo’s en gameten, SENAAT, 2005-2006, 7 juni 2006, nr. 1440/9, 88.
16 Genicot G., «La maitrise du début de la vie: la loi du 6 juillet 2007 relative à la procréation médicalement assistée», JT 2009, (17) 24; Termonia De Mulder C., Vermenselijking van ongeboren leven. De status en bescherming van ongeboren menselijk leven in het Belgische recht, Kluwer, 2026, 163-164, nr. 173.
17 Oplinus L., Medische hulp bij voortplanting, Intersentia, 2022, 192-193, nr. 380.
18 Zie Goffin T., «Diagnostische en therapeutische vrijheid» in Vansweevelt T. en Dewallens F. (eds.), Handboek Gezondheidsrecht, vol. I, Zorgverleners: statuut en aansprakelijkheid, Intersentia, 2022, 991.
19 Derese M.-N. en Willems G., «La loi du 6 juillet 2007 relative à la procréation médicalement assistée et à la destination des embryons surnuméraires et des gamètes», RTDF 2008, (279) 300-301.
20 Nys H. en Wuyts T., De wet betreffende de medisch begeleide voortplanting: commentaar op de wet van 6 juli 2007, Intersentia, 2007, 9.
21 Oplinus L., Medische hulp bij voortplanting, Intersentia, 2022, 196, nr. 391.
22 Tussenkomst Vankrunkelsven, Verslag namens de commissie voor de sociale aangelegenheden uitgebracht door de heer Cornil en mevrouw De Schamphelaere bij het wetsvoorstel betreffende de medisch begeleide voortplanting en de bestemming van de boventallige embryo’s en gameten, SENAAT, 2005-2006, 7 juni 2006, nr. 1440/9, 88. Na kritiek van een ander parlementslid dat het woord beleidsopties «eerder vaag en dubbelzinnig is», werd het woord «beleidsopties» vervangen door het woord «opties» (ibid., 90).
23 RAADGEVEND COMITE VOOR BIO-ETHIEK, Advies betreffende de donatie van sperma en eicellen, 8 maart 2004, 42.
24 Art. 5, tweede lid MBV-wet.
25 Art. 5, derde lid MBV-wet.
26 Art. 7 Wet Patiëntenrechten; Rb. Brussel 13 oktober 2016, Con.M. 2019/3, 117, noot Genicot G.; Oplinus L., Medische hulp bij voortplanting, Intersentia, 2022, 197-198, nr. 392-397.
27 Zie o.m. Derese M.-N. en Willems G., «La loi du 6 juillet 2007 relative à la procréation médicalement assistée et à la destination des embryos surnuméraires et des gamètes», RTDF 2008, 279; Oplinus L. en Vanderhulst V., «Medisch begeleide voortplanting en draagmoederschap. Het nationale kader» in Vansweevelt T. en Dewallens F. (eds.), Handboek Gezondheidsrecht, vol. II, Rechten van patiënten: van embryo tot lijk, Intersentia, 2022, 26; Nys H. en Wuyts T., De wet betreffende de medisch begeleide voortplanting: commentaar op de wet van 6 juli 2007, Intersentia, 2007, 9; Oplinus L., Medische hulp bij voortplanting, Intersentia, 2022, 192 e.v.
28 Van Gasse D. en Mortelmans D., «With or Without You - Starting Single-parent Families: A Qualitative Study on How Single Parents by Choice Reorganise Their Lives to Facilitate Single Parenthood from a Life Course Perspective», Journal of Family Issues 2020 41/11, 2223-2248.
29 Hertogs P., Van Gasse D., Spikic S. en Mortelmans D., ««Fertility Practitioners» Coping Strategies When Faced with Intra-Role Conflict from Screening Aspiring Single Mothers by Choice», Social Sciences 2021 10/438, 1-15.
30 Van Haecke M., Provoost V. en Pennings G., ‘Attitudes van medewerkers van fertiliteitscentra ten aanzien van de Belgische wet betreffende de medisch begeleide voortplanting en de bestemming van de overtallige embryo’s en de gameten’, Tijdschrift voor Geneeskunde 2010/22, (1076) 1080. Uit dit onderzoek bleek dat zes op de tien respondenten voorstander zijn van de gewetensclausule.
31 Zie voor een kritische evaluatie: Termonia De Mulder C., Vermenselijking van ongeboren leven. De status en bescherming van ongeboren menselijk leven in het Belgische recht, Kluwer, 2026, 726, nr. 694.
32 BELRAP is het Belgian Register for Assisted Procreation.
33 Het onderzoek werd afgerond in april 2026.
34 Art. 5, eerste lid MBV-wet; supra nr. 4.
35 ROPA - Reception of Oocytes from Partner - is een behandeling toegespitst op vrouwenparen, waarbij de ene wensmoeder de eicellen geeft waarmee de andere wensmoeder bevrucht wordt.
36 Wanneer hieronder verwezen wordt naar de websites van centra, wordt niet opnieuw vermeld op welke datum deze voor het laatst werden geraadpleegd.
37 Bij een centrum werden twee medewerkers geïnterviewd. Op vraag van sommige van de respondenten geeft deze bijdrage geen verdere informatie over de identiteit van de respondenten.
38 Art. 5 MBV-wet; supra nr. 4.
39 CENTRE HOSPITALIER D’ARDENNE, «Procréation médicalement assistée (PMA)», https://www.vivalia.be/procreation-medicalement-assistee-pma-libramont.
40 Zie infra nrs. 24-29 m.b.t. informatie op de websites over leeftijdsvoorwaarden. Infra nrs. 38-46 m.b.t. informatie op de websites over andere toegangsvoorwaarden.
41 Uit de bewoording van de contracten kan afgeleid worden dat het fertiliteitscentrum openstaat voor de behandeling van heteroseksuele koppels, vrouwenparen en alleenstaande vrouwen. Op de website zelf wordt echter geen overzicht gegeven van wie er welkom is. De informatie is dus beschikbaar maar wordt niet toegankelijk en transparant meegedeeld. Zie AZ JAN PALFIJN, «Contracten Fertiliteitscentrum», https://www.janpalfijn.be/node/271.
42 Zie UMC SINT-PIETER, «Centrum voor Medisch Begeleide Voortplanting/ Fertiliteit», https://www.stpierre-bru.be/nl/service/gynaecologie-verloskunde/centrum-voor-medisch-begeleide-voortplanting-fertiliteit/; CHU SAINT-PIERRE, «PMA (Procréation Médicalement Assistée)/ Fertilité», https://www.stpierre-bru.be/service/gynecologie-obstetrique/pma-procreation-medicalement-assistee-fertilite/. Dit centrum heeft echter ook een gespecialiseerde website die wel gelijklopend lijkt tussen de twee talen: FIVETTE (SINT-PIETER), https://www.fivette.be/.
43 Zie bv. de volgende websites: AZ MIDDELHEIM, «Fertiliteitscentrum», https://www.zas.be/diensten/fertiliteitscentrum; CHIREC, «FAQ - PMA (Procréation Médicalement Assistée): Quand et comment saurais-je si mon projet est accepté?», https://chirec.be/fr/faq-pma-procreation-medicalement-assistee; UZ GENT, «Veelgestelde vragen over fertiliteitsbehandelingen», https://www.uzgent.be/patient/zoek-een-arts-of-dienst/vrouwenkliniek/reproductieve-geneeskunde/praktische-info-zorgtraject/veelgestelde-vragen-over-fertiliteitsbehandelingen; UZ LEUVEN, «Fertiliteitscentrum», https://www.uzleuven.be/nl/fertiliteitscentrum.
44 Zie ook infra nrs. 17-18.
45 Zie bv. UZ Gent, AZ Jan Palfijn, AZ Sint Jan Brugge-Oostende, Regionaal Ziekenhuis Heilig Hart, Grand Hôpital de Charleroi.
46 CENTRE HOSPITALIER REGIONAL DE LA CITADELLE, «Autres documents», https://cpma-ulg.be/documents/autres-documents/.
47 Krachtens artikel 6, tweede lid MBV-wet moet het fertiliteitscentrum, als het besluit in te gaan op het verzoek om medisch begeleide voortplanting, en in elk geval vóór de ondertekening van de overeenkomst, de partijen eerlijke informatie verschaffen over de medisch begeleide voortplanting. Uit de interviews blijkt dat de centra ook al informatie verschaffen vooraleer ze besluiten om in te gaan op een tot hen gericht verzoek.
48 Volgens artikel 6, tweede lid MBV-wet moeten de centra de betrokken partijen psychologische begeleiding bieden voor en tijdens het medisch begeleide voortplantingsproces. In de praktijk vereisen de centra in bepaalde gevallen (bv. wanneer gebruik gemaakt wordt van donorgameten of donorembryo’s) een gesprek met de psycholoog vooraleer de behandeling te starten.
49 Supra nr. 4.
50 Artikel 4, laatste lid MBV-wet; Eggermont M., «De regelgeving rond MBV: een geïntegreerd overzicht» in Tack S. en Verschelden G. (eds.), Medisch begeleide voortplanting, Intersentia, 2014, (1) 9; Oplinus L., «Kinderwens in de koelkast. Over de juridische en maatschappelijke aspecten van het invriezen van eicellen», T.Gez. 2018-2019/1, (7) 7.
51 Verslag namens de commissie voor de sociale aangelegenheden uitgebracht door de heer Cornil en mevrouw De Schamphelaere bij het wetsvoorstel betreffende de medisch begeleide voortplanting en de bestemming van de boventallige embryo’s en gameten, SENAAT, 2005-2006, 7 juni 2006, nr. 1440/9, 82; Nys H. en Wuyts T., «De wet betreffende de medisch begeleide voortplanting en de bestemming van de overtallige embryo’s en de gameten», RW 2007-2008, (762) 764.
52 Overeenkomstig art. 4 MBV-wet moeten de leeftijdsgrenzen op die manier toegepast worden dat vrouwen een verzoek tot medisch begeleide voorplanting kunnen indienen tot op de dag die aan hun 46e verjaardag voorafgaat en een inseminatie of implantatie kunnen ondergaan tot op de dag die aan hun 48e verjaardag voorafgaat.
53 Oplinus L. en Vanderhulst V., «Medisch begeleide voortplanting en draagmoederschap. Het nationale kader» in Vansweevelt T. en Dewallens F. (eds.), Handboek Gezondheidsrecht, vol. II, Rechten van patiënten: van embryo tot lijk, Intersentia, 2022, (26) 34.
54 Artikel 5, eerste lid MBV-wet; Oplinus L., «Te oud voor ouderschap? Analyse van de maximale leeftijd als toegangsbeperking in de context van medische hulp bij voortplanting», RW 2022-2023, (1243) 1247; Oplinus L., «Kinderwens in de koelkast. Over de juridische en maatschappelijke aspecten van het invriezen van eicellen», T.Gez. 2018-2019/1, (7) 16.
55 COLLEGE VAN GENEESHEREN REPRODUCTIEVE GENEESKUNDE, Assisted Reproductive Technology. National Summary Report Belgium 2021, 21 november 2023, 9, https://www.belrap.be/Documents/Reports/Global/BelrapSummaryReport2021_v1.pdf.
56 Intra-uteriene inseminatie is een behandeling waarbij eerst zaadcellen verzameld worden bij de man, waarna deze na een selectie ingebracht worden in de baarmoeder van de wensmoeder. (UZ LEUVEN, «Intra-uteriene inseminatie: informatie voor patiënten», 2024, 5, https://www.uzleuven.be/nl/media/5b7fac47-c9fe-4ab5-909c-8929ecba3159/700999_v122024_IUI_NL_DEF.pdf).
57 De BELRAP-rapporten (die in het Engels zijn opgesteld) spreken over «own fresh oocytes», ter onderscheiding van o.a. «own thawed oocytes», eicellen die voordien bewaard zijn geweest. Zie COLLEGE VAN GENEESHEREN REPRODUCTIEVE GENEESKUNDE, Assisted Reproductive Technology. IVF Report 2023, 24 oktober 2025, 160, https://www.belrap.be/Documents/Reports/Global/FinalReport_IVF23_24OCT25.pdf.
58 COLLEGE VAN GENEESHEREN REPRODUCTIEVE GENEESKUNDE, Assisted Reproductive Technology. IVF Report 2023, 24 oktober 2025, 17, https://www.belrap.be/Documents/Reports/Global/FinalReport_IVF23_24OCT25.pdf.
59 Zie COLLEGE VAN GENEESHEREN REPRODUCTIEVE GENEESKUNDE, Assisted Reproductive Technology. IVF Report 2023, 24 oktober 2025, 17, 91, 96, 113, 146, https://www.belrap.be/Documents/Reports/Global/FinalReport_IVF23_24OCT25.pdf.
60 COLLEGE VAN GENEESHEREN REPRODUCTIEVE GENEESKUNDE, Assisted Reproductive Technology. Non-IVF Report 2023, 3 november 2025, 40, 76, https://www.belrap.be/Documents/Reports/Global/FinalReport_NonIVF23_20251103.pdf.
61 Dit was niet het geval voor AZ Sint-Jan Brugge-Oostende en Centre Hospitalier de l’Ardenne.
62 Zie bv. AZ JAN PALFIJN, «Fertiliteitscentrum: Praktische informatie en onthaal: Informatie voor patiënten», 20, https://www.janpalfijn.be/sites/default/files/2021-09/Onthaalbrochure%20fertiliteitscentrum.pdf; HÔPITAL ERASME, «FAQ sur la fertilité et la procréation médicale assistée», https://www.erasme.be/fr/clinique-de-la-fertilite.
63 Zie bv. GRAND HÔPITAL DE CHARLEROI, «Onco freezing», https://www.ghdc.be/onco-freezing; UZ BRUSSEL, «Vriesbewaring», https://www.brusselsivf.be/behandeling/vriesbewaring/; UZ LEUVEN, «Spermapreservatie - bewaren van zaadcellen door een kankerdiagnose bij adolescente jongens», https://www.uzleuven.be/nl/spermapreservatie-bewaren-van-zaadcellen-door-een-kankerdiâagnose-bij-adolescente-jongens.
64 UZ BRUSSEL, «Praktische zaken voor de start van een MBV-behandeling», https://www.brusselsivf.be/praktisch/; UZ GENT, «Leeftijdsgrenzen», https://www.uzgent.be/patient/zoek-een-arts-of-dienst/vrouwenkliniek/reproductieve-geneeskunde/praktische-info-zorgtraject/leeftijdsgrenzen-wettelijke-bepalingen; ZIEKENHUIS OOST-LIMBURG - ST. JAN, «FAQS», https://www.zol.be/fertiliteitscentrum/links-documenten-faqs/faqs.
65 Vergelijk pagina 63 met pagina 33 in CENTRE HOSPITALIER REGIONAL DE NAMUR, «Procréation Médicalement Assistée», 2022, https://meuse.chrsm.be/documents/Procr%C3%A9ation%20m%C3%A9dicalement%20assist%C3%A9e%20%28PMA%29; zie ook: CHIREC, «Donneuse d’ovocytes», https://chirec.be/fr/centre_parent/centre-de-procreation-medicalement-assistee-pma.
66 UZ ANTWERPEN, «Wettelijke bepalingen voor fertiliteitscentra», https://www.uza.be/wettelijke-bepalingen-voor-fertiliteitscentra; CHC MONTLEGIA, «Peut-on refuser mon ou notre dossier?», https://www.chc.be/Services/Centre-de-PMA/FAQ/PMA/Peut-on-refuser-mon-ou-notre-dossier.
67 CENTRE HOSPITALIER REGIONAL DE LA CITADELLE, «Informations Relatives A La Fécondation In Vitro (FIV)», 15 juni 2024, 10, https://cpma-ulg.be/wp-content/uploads/2014/10/FIV.06.INF-V6-06-2024-Informations-relatives-a-la-FIV.pdf; CHC MONTLEGIA, «Y a-t-il un âge limite pour recourir à la fécondation in vitro?», https://www.chc.be/Services/Centre-de-PMA/PMA/FAQ/FIV/Y-a-t-il-un-age-limite; SAINT-LUC, «Brochure d’informations: Unité de Fécondation in vitro», 27, https://www.saintluc.be/sites/default/files/2020-09/fiv.pdf; UZ BRUSSEL, «Praktische zaken voor de start van een MBV-behandeling», https://www.brusselsivf.be/praktisch/.
68 Bv. UZ GENT, «Leeftijdsgrenzen», https://www.uzgent.be/patient/zoek-een-arts-of-dienst/vrouwenkliniek/reproductieve-geâneeskunde/praktische-info-zorgtraject/leeftijdsgrenzen-wettelijke-bepalingen.
69 CHC MONTLEGIA, «Les limites de pma», https://www.chc.be/Services/Centre-de-PMA/PMA/L-ethique/Les-limites-de-la-PMA; CHIREC, «FAQ - PMA (Procréation Médicalement Assistée): Quand et comment saurais-je si mon projet est accepté?», https://chirec.be/fr/faq-pma-procreation-medicalement-assistee; ZIEKENHUIS OOST-LIMBURG - ST. JAN, «FAQS: Is er een maximumleeftijd?», https://www.zol.be/fertiliteitscentrum/links-documenten-faqs/faqs.
70 CENTRE HOSPITALIER REGIONAL DE LA CITADELLE, «Informations Relatives A La Fécondation In Vitro (FIV)», 15 juni 2024, 10, https://cpma-ulg.be/wp-content/uploads/2014/10/FIV.06.INF-V6-06-2024-Informations-relatives-a-la-FIV.pdf.
71 CHC MONTLEGIA, «Y-a-t-il des limites de prise en charge en fonction de l’âge de la patiente et/ou du patient?», https://www.chc.be/Services/Centre-de-PMA/FAQ/PMA/Limites-de-prise-en-charge; CHIREC, «Informations Générales», 2018, 9, https://chirec.be/sites/default/files/2025-01/brochure-pma-informations_generales_2018_2.pdf; ZIEKENHUIS OOST-LIMBURG - ST. JAN, «FAQS: Ik ben een alleenstaande met een kinderwens. Kunnen jullie mij helpen?», https://www.zol.be/fertiliteitscentrum/links-documenten-faqs/faqs.
72 Bij de volgende zes websites werden beperkingen teruggevonden:1. UZ Gent: alleenstaande vrouw kan tussen 25 en 45 jaar een intakegesprek doen. (UZ GENT, «Leeftijdsgrenzen», https://www.uzgent.be/patient/zoek-een-arts-of-dienst/vrouwenkliniek/reproductieve-geneeskunde/praktische-info-zorgtraject/leeftijdsgrenzen-wettelijke-bepalingen).2. Centre Hospitalier Régional de la Citadelle: Pas mogelijk vanaf 32 jaar als er geen medische reden toe is. (CENTRE HOSPITALIER REGIONAL DE LA CITADELLE, «Projet monoparental», https://cpma-ulg.be/les-traitements/projet-monoparental/).3. CHIREC: vanaf 25 jaar. (CHIREC, «Informations Générales», 2018, 9, https://chirec.be/sites/default/files/2025-01/brochure-pma-informations_generales_2018_2.pdf).4. Ziekenhuis Oost-Limburg - St. Jan: vanaf 30 jaar. (ZIEKENHUIS OOST-LIMBURG - ST. JAN, «FAQS: Ik ben een alleenstaande met een kinderwens. Kunnen jullie mij helpen?», https://www.zol.be/fertiliteitscentrum/links-documenten-faqs/faqs).5. CHC MontLégia: vanaf 32 jaar. (CHC MONTLEGIA, «Les femmes seules peuvent-elles recourir à la PMA?», https://www.chc.be/Services/Centre-de-PMA/FAQ/PMA/Limites-de-prise-en-charge).6. HÔPITAL ERASME: tussen 30 en 45 jaar (HÔPITAL ERASME, «Don de sperme», https://www.erasme.be/fr/problematiques-de-sante/don-de-sperme).
73 CENTRE HOSPITALIER REGIONAL DE LA CITADELLE, «Projet monoparental», https://cpma-ulg.be/les-traitements/projet-monoparental/.
74 Het ZNA Middelheim legt de maximumleeftijd voor het wegnemen van eicellen vast op 40 jaar (zie: ZNA MIDDELHEIM, Eicellen invriezen voor later, https://www.zas.be/behandelingen/eicellen-invriezen-voor-later). In het Centre Hospitalier Régional de Namur kunnen gameten in het kader van social freezing afgenomen worden bij patiënten van 28 tot 38 jaar. Voor het inplanten van deze gameten hanteert het centrum de wettelijke leeftijdsgrenzen (zie CENTRE HOSPITALIER REGIONAL DE NAMUR, «Procréation Médicalement Assistée», 2022, 63-64, https://meuse.chrsm.be/documents/Procr%C3%A9ation%20m%C3%A9dicalement%20assist%C3%A9e%20%28PMA%29.).
75 CHC MONTLEGIA, «Y-a-t-il des limites de prise en charge en fonction de l’âge de la patiente et/ou du patient?», https://www.chc.be/Services/Centre-de-PMA/FAQ/PMA/Limites-de-prise-en-charge.
76 CENTRE HOSPITALIER REGIONAL DE LA CITADELLE, «Informations Relatives A La Fécondation In Vitro (FIV)», 15 juni 2024, 10, https://cpma-ulg.be/wp-content/uploads/2014/10/FIV.06.INF-V6-06-2024-Informations-relatives-a-la-FIV.pdf.
77 Hier werd expliciet naar gevraagd bij vijf van de zeven interviews.
78 Eigen vertaling.
79 Oplinus L., Medische hulp bij voortplanting, Intersentia, 2022, 180, nr. 355.
80 COLLEGE VAN GENEESHEREN REPRODUCTIEVE GENEESKUNDE, Assisted Reproductive Technology. National Summary Report Belgium 2021, 21 november 2023, 18, https://www.belrap.be/Documents/Reports/Global/BelrapSummaryReport2021_v1.pdf.
81 Voor een definitie van de IUI-techniek, zie voetnoot 56.
82 COLLEGE VAN GENEESHEREN REPRODUCTIEVE GENEESKUNDE, Assisted Reproductive Technology. Non-IVF Report 2023, 3 november 2025, 9, https://www.belrap.be/Documents/Reports/Global/FinalReport_NonIVF23_20251103.pdf.
83 Merk op dat de statistieken betrekking hebben op de cycli die door centra uitgevoerd worden. Aangezien bij eenzelfde persoon meerdere cycli kunnen worden uitgevoerd, kan het aantal cycli niet gelijkgesteld worden aan het aantal individuen. (COLLEGE VAN GENEESHEREN REPRODUCTIEVE GENEESKUNDE, Assisted Reproductive Technology. Non-IVF Report 2023, 3 november 2025, 38, https://www.belrap.be/Documents/Reports/Global/FinalReport_NonIVF23_20251103.pdf).
84 COLLEGE VAN GENEESHEREN REPRODUCTIEVE GENEESKUNDE, Assisted Reproductive Technology. Non-IVF Report 2023, 3 november 2025, 46, https://www.belrap.be/Documents/Reports/Global/FinalReport_NonIVF23_20251103.pdf.
85 COLLEGE VAN GENEESHEREN REPRODUCTIEVE GENEESKUNDE, Assisted Reproductive Technology. IVF Report 2023, 24 oktober 2025, 7, https://www.belrap.be/Documents/Reports/Global/FinalReport_IVF23_24OCT25.pdf.
86 COLLEGE VAN GENEESHEREN REPRODUCTIEVE GENEESKUNDE, Assisted Reproductive Technology. IVF Report 2023, 24 oktober 2025, 14, https://www.belrap.be/Documents/Reports/Global/FinalReport_IVF23_24OCT25.pdf.
87 Zie GwH 26 september 2024, nr. 102/2024. Zie daarover: Decorte E. en Boone I., «Grondwettelijk Hof luidt einde in van anonimiteit donoren bij medisch begeleide voortplanting», RW 2024-2025/9, 322; Van Mol M. en Beirinckx E., «De toekomst van donorconceptie: tijd voor (na-)zorg», T. Fam. 2025/8, 283-288. Voor een mensenrechtelijke analyse van het recht op afstammingsinformatie bij medisch begeleide voortplanting en bespreking van de rechtspraak van het EHRM in dat verband, zie Decorte E., Recht op kennis van afstammingsinformatie bij medisch begeleide voortplanting, die Keure, 2022, 19-135.
88 Supra nr. 13.
89 Met name het Centre Hospitalier de l’Ardenne.
90 AZ JAN PALFIJN, ‘Donorbank IVF-centrum AZ Jan-Palfijn Gent: Spermabank’, https://www.ikhelpmee.be/nl/spermadonoren/waarom; AZ MIDDELHEIM, ‘Fertiliteitscentrum’, https://www.zas.be/diensten/fertiliteitscentrum#over; AZ SINT-JAN BRUGGE, ‘Hoe Fertiliteit Brugge je helpt met zwanger worden’, https://www.fertiliâteitbrugge.be/nl/themas/hoe-kunnen-lgbtq--personen-ouders-worâden; CENTRE HOSPITALIER REGIONAL DE LA CITADELLE, ‘Informations relatives au recours au don de gamètes en PMA’, 8 januari 2024, 2, https://cpma-ulg.be/wp-content/uploads/2019/10/DGA.01.INF-V3-01-2024-Informations-relatives-au-recours-a-un-don-de-gametes-en-PMA-.pdf; CENTRE HOSPITALIER RÉGIONAL DE NAMUR, ‘Procréation Médicalement Assistée’, https://meuse.chrsm.be/services/pma; CHC MONTLÉGIA, ‘L’insémination dans le cadre des parentalités homo ou solo’, https://www.chc.be/Services/Centre-de-PMA/La-PMA/Les-traitements/Les-autres-chemins/Paârentalites-homo-ou-solo; CHIREC, ‘Informations Générales’, 2018, 9, https://chirec.be/sites/default/files/2025-01/brochure-pma-informations_generales_2018_2.pdf; HEILIG HART LEUVEN, ‘Spermadonatie’, https://www.hhleuven.be/nl/life-fertiliteitscentrum/dit-doen-we/behandelingen/#spermadonatie; HÔPITAL ERASME, ‘Don de sperme’, https://www.erasme.be/fr/problematiques-de-sante/don-de-sperme; SAINT-LUC, ‘Votre traitement : Don de sperme’, https://www.saintluc.be/fr/unite-de-fertilite-votre-traiteâment; SAINT-PIERRE, ‘Qui pouvons-nous aider ?’, https://www.stpierre-bru.be/nl/service/gynaecologie-verloskunde/centrum-voor-medisch-begeleide-voortplanting-fertiliteit/; UZ ANTWERPEN, ‘Kinderwens als alleenstaande of LGBTQ+ wensouder’, https://www.uza.be/nl/zorgaanbod/kinderwens-als-alleenstaande-lgbtq-wensouder; UZ BRUSSEL, ‘Ben je alleenstaand of LGBTQ+ wensouâder?’, https://www.brusselsivf.be/wensoudertraject/bamlgbtq/; UZ GENT, ‘Veelgestelde vragen over fertiliteitsbehandelingen’, https://www.uzgent.be/patient/zoek-een-arts-of-dienst/vrouwenkliniek/reproductieve-geneeskunde/praktische-info-zorgtraject/veelgestelde-vragen-over-fertiliteitsbehandelingen#doelgroep; UZ LEUVEN, ‘Veelgestelde vragen - fertiliteitscentrum’, https://www.uzleuven.be/nl/dagziekenhuis-9/veelgestelde-vragen#kom-ik-aanmerking-voor-een-fertiliteitsbehandeling; ZIEKENHUIS OOST-LIMBURG - ST. JAN, ‘FAQS : Wij zijn een lesbisch koppel met kinderwens. Kunnen jullie ons helpen?’, https://www.zol.be/fertiliteitscentrum/links-doâcumenten-faqs/faqs.
91 CHC MONTLEGIA, «L’insémination dans le cadre des parentalités homo ou solo», https://www.chc.be/Services/Centre-de-PMA/La-PMA/Les-traitements/Les-autres-chemins/Parentalites-homo-ou-solo.
92 Supra nr. 3.
93 CENTRE HOSPITALIER REGIONAL DE LA CITADELLE, «Projet monoparental», https://cpma-ulg.be/les-traitements/projet-monoparental/aprecu/.
94 Bij de informatie over IVF-behandelingen wordt bijvoorbeeld geschreven dat deze techniek dient om koppels bij te staan die ovulaire problemen, problemen door endometriose of vruchtbaarheidsproblemen bij de man ondervinden. Hier valt dus niet met zekerheid uit af te leiden dat vrouwenparen ook welkom zijn, al wordt het niet expliciet uitgesloten. (GRAND HÔPITAL DE CHARLEROI, «FIV classique ou ICSI», https://www.ghdc.be/fiv-classique-ou-icsi.).
95 Zie infra nr. 48.
96 CHC MONTLEGIA, «Les limites de la PMA», https://www.chc.be/Services/Centre-de-PMA/PMA/L-ethique/Les-limites-de-la-PMA.
97 AZ JAN PALFIJN, «Donorbank IVF-centrum AZ Jan-Palfijn Gent: Spermabank», https://www.ikhelpmee.be/nl/spermadonoren/waarom; AZ MIDDELHEIM, «ZNA Centrum voor Reproductieve Geneeskunde (CRG): Informatie voor patiënten», 26, https://media.zas.be/m/1a2ae1cd9f477c8d/original/Centrum-voor-reproductieve-geneeskunde-CRG.pdf; AZ SINT-JAN BRUGGE, «Hoe Fertiliteit Brugge je helpt met zwanger worden», https://www.fertiliteitbrugge.be/nl/zorgaanbod/zwanger-worden; CENTRE HOSPITALIER REGIONAL DE LA CITADELLE, «Projet monoparental», https://cpma-ulg.be/les-traitements/projet-monoparental/aprecu/; CENTRE HOSPITALIER REGIONAL DE NAMUR, «Procréation Médicalement Assistée», https://meuse.chrsm.be/services/pma; CHC MONTLEGIA, «Les femmes seules peuvent-elles recourir à la PMA?», https://www.chc.be/Services/Centre-de-PMA/FAQ/PMA/Les-femmes-seules-peuvent-elles-recourir-a-la-PMA; CHIREC, «Informations Générales», 2018, 9, https://chirec.be/sites/default/files/2025-01/brochure-pma-informations_generales_2018_2.pdf; HEILIG HART LEUVEN, «Spermadonatie», https://www.hhleuven.be/nl/life-fertiliteitscentrum/dit-doen-we/behandelingen/#spermadonatie; HÔPITAL ERASME, «Don de sperme», https://www.erasme.be/fr/problematiques-de-sante/don-de-sperme; SAINT-LUC, «Votre traitement: Don de sperme», https://www.saintluc.be/fr/unite-de-fertilite-votre-traitement; SAINT-PIERRE, «Qui pouvons-nous aider?» https://www.stpierre-bru.be/service/gynecologie-obstetrique/pma-procreation-medicalement-assistee-fertilite/?_gl=1*1shk4cm*_up*MQ..*_ga*ODc4MzYyNDk1LjE3NzYzNDk0NzM.*_ga_WSEK4X3HPV*czE3NzYzNDk0NzMkbzEkZzAkdDE3NzYzNDk0NzMkajYwJGwwJGgwhttps://www.stpierre-bru.be/nl/service/gynaecologie-verloskunde/centrum-voor-medisch-begeleide-voortplanting-fertiliteit/; UZ ANTWERPEN, «Kinderwens als alleenstaande of LGBTQ+ wensouder», https://www.uza.be/nl/zorgaanbod/kinderwens-als-alleenstaande-lgbtq-wensouder; UZ BRUSSEL, «Ben je alleenstaand of LGBTQ+ wensouder?», https://www.brusselsivf.be/wensoudertraject/bamlgbtq/; UZ GENT, «Veelgestelde vragen over fertiliteitsbehandelingen», https://www.uzgent.be/patient/zoek-een-arts-of-dienst/vrouwenkliniek/reproductieve-geneeskunde/praktische-info-zorgtraject/veelgestelde-vragen-over-fertiliteitsbehandelingen#doelgroep; UZ LEUVEN, «Veelgestelde vragen - fertiliteitscentrum», https://www.uzleuven.be/nl/dagziekenhuis-9/veelgestelde-vragen#kom-ik-aanmerking-voor-een-fertiliteitsbehandeling; ZIEKENHUIS OOST-LIMBURG - ST. JAN, «FAQS: Ik ben een alleenstaande met een kinderwens. Kunnen jullie mij helpen?», https://www.zol.be/fertiliteitscentrum/links-documenten-faqs/faqs.
98 Met name het Centre Hospitalier de l’Ardenne.
99 GRAND HÔPITAL DE CHARLEROI, «Centre médical de la reproduction (PMA)», https://www.ghdc.be/services/centre-medical-de-la-reproduction-pma.
100 Post-mortem-inseminatie is de techniek waarbij een vrouw geïnsemineerd wordt met ingevroren gameten van haar partner na het overlijden van deze partner. De partner dient deze gameten via overeenkomst voor deze behandeling beschikbaar te hebben gesteld. Post-mortem-implantatie heeft betrekking op een gelijkaardige behandeling met ingevroren embryo’s in plaats van gameten. Zie art. 2, r) en s), art. 15-16, 44-45 MBV-wet.
101 AZ JAN PALFIJN, «Fertiliteitscentrum», https://www.janpalfijn.be/vind-een-dienst/fertiliteitscentrum; CENTRE HOSPITALIER REGIONAL DE LA CITADELLE, «Informations relatives à la congélation de sperme avant PMA (FIV ou IAC)», 11 januari 2024, 2, https://cpma-ulg.be/wp-content/uploads/2014/10/LSP_STO.04.INF-V7-01-2024-Informations-relatives-a-la-cryopreservation-de-sperme-avant-PMA.pdf; ZIEKENHUIS OOST-LIMBURG - ST. JAN, «Fertiliteitscentrum», https://www.zol.be/fertiliteitscentrum.
102 CHC MONTLEGIA, «Les limites de la PMA», https://www.chc.be/Services/Centre-de-PMA/PMA/L-ethique/Les-limites-de-la-PMA.
103 Louter in de context van oncologische behandelingen wordt deze mogelijkheid ook vermeld bij UZ Leuven: UZ LEUVEN, «Vruchtbaarheid bij mannen met kanker», december 2022, 14, https://www.uzleuven.be/nl/fertiliteitscentrum/brochures.
104 GwH 26 september 2024, nr. 102/2024. Slechts één centrum verwijst hiernaar: UZ LEUVEN «Spermadonor worden», https://www.uzleuven.be/nl/fertiliteitscentrum/spermadonor-worden#welke-types-spermadonatie-zijn-er; UZ Brussel verwijst niet naar het arrest maar wel naar de mogelijkheid van de wensouders om te kiezen voor een ID-release donor, waarbij het kind later de identiteit van de donor zal kunnen achterhalen: UZ BRUSSEL, «Donormateriaal», https://www.brusselsivf.be/behandeling/donormateriaal/.
105 Zie AZ JAN PALFIJN, «Spermadonatie», https://www.janpalfijn.be/sites/default/files/2021-09/IVF_Spermadonatie.pdf; CENTRE HOSPITALIER REGIONAL DE LA CITADELLE, «Don de sperme», https://cpma-ulg.be/dons/don-de-sperme/; CENTRE HOSPITALIER REGIONAL DE NAMUR, «Procréation Médicalement Assistée», 2022, 62, https://meuse.chrsm.be/documents/Procr%C3%A9ation%20m%C3%A9dicalement%20assist%C3%A9e%20%28PMA%29; SAINT-LUC, «Votre traitement», https://www.saintluc.be/fr/unite-de-fertilite-votre-traitement; UZ ANTWERPEN, «Spermadonatie», https://www.uza.be/nl/spermadonatie; ZIEKENHUIS OOST-LIMBURG - ST. JAN, «Spermabank», https://www.zol.be/fertiliteitscentrum/spermabank.
106 AZ SINT-JAN BRUGGE, «Het gebruik van donormateriaal om zwanger te worden», https://www.fertiliteitbrugge.be/nl/themas/het-gebruik-van-donormateriaal; CHIREC, «Centre de Procréation Médicalement Assistée (PMA)», https://chirec.be/fr/centre_parent/centre-de-procreation-medicalement-assistee-pma; FIVETTE (SAINT-PIERRE), «U overweegt het gebruik van donorsperma», https://www.fivette.be/nl/heeft-u-een-kinderwens/nu/u-overweegt-het-gebruik-van-donorsperma/; UZ ANTWERPEN, «Spermadonatie», https://www.uza.be/nl/spermadonatie#cb--31358.
107 CENTRE HOSPITALIER REGIONAL DE LA CITADELLE, «Projet monoparental», https://cpma-ulg.be/les-traitements/projet-monoparental/; ZIEKENHUIS OOST-LIMBURG - ST. JAN, «FAQS: Ik ben een alleenstaande met een kinderwens. Kunnen jullie mij helpen?», https://www.zol.be/fertiliteitscentrum/links-documenten-faqs/faqs.
108 Zie bv. CHC MONTLEGIA, «Les conditions du don d’ovocytes», https://www.chc.be/Services/Centre-de-PMA/PMA/Les-autres-chemins/Le-don-d-ovocytes/Les-conditions.
109 Eind februari 2026 keurde de ministerraad het voorstel goed dat de anonimiteit bij zaad- of eiceldonatie voor de toekomst wil afschaffen. (https://vandenbroucke.belgium.be/nl/nieuws/goedkeuring-ministerraad-donorkind-centraal-door-opheffing-anonieme-donors).
110 ROPA - Reception of Oocytes from Partner - is een behandeling toegespitst op vrouwenparen, waarbij de ene wensmoeder de eicellen geeft waarmee de andere wensmoeder bevrucht wordt.
111 ZIEKENHUIS OOST-LIMBURG - ST. JAN, «Eiceldonatie», https://www.zol.be/fertiliteitscentrum/eiceldonatie.
112 AZ SINT-JAN BRUGGE, «Hoe kunnen LGBTQIA+-personen ouders worden?», https://www.fertiliteitbrugge.be/nl/themas/hoe-kunnen-lgbtq--personen-ouders-worden.
113 CENTRE HOSPITALIER REGIONAL DE LA CITADELLE, «Parentalité alternative», https://cpma-ulg.be/les-traitements/parentalite-alternative/le-principe/; CHIREC, «Centre PMA - Delta: Gestation pour autrui», https://chirec.be/fr/centre-pma-delta; FIVETTE (SAINT-PIERRE), «Draagmoederschap», https://www.fivette.be/nl/heeft-u-een-kinderwens/nu/draagmoederschap/; UZ ANTWERPEN, «Kinderwens als alleenstaande of LGBTQ+ wensouder», https://www.uza.be/nl/zorgaanbod/kinderwens-als-alleenstaande-lgbtq-wensouder; UZ BRUSSEL, «Draagmoederschap», https://www.brusselsivf.be/behandeling/draagmoederschap/; UZ GENT, «Donatie en draagmoederschap», https://www.uzgent.be/patient/zoek-een-arts-of-dienst/vrouwenkliniek/reproductieve-geneeskunde/donatie-en-draagmoederschap.
114 CHC MONTLÉGIA, ‘Et si aucune technique n’est possible pour moi?’, https://www.chc.be/Services/Centre-de-PMA/Oncofertilite/Et-si-aucune-technique-n-est-possible-pour-moi.
115 CENTRE HOSPITALIER REGIONAL DE LA CITADELLE, «Parentalité alternative», https://cpma-ulg.be/les-traitements/parentalite-alternative/le-principe/; UZ BRUSSEL, «Draagmoederschap», https://www.brusselsivf.be/behandeling/draagmoederschap/; UZ GENT, «Donatie en draagmoederschap», https://www.uzgent.be/patient/zoek-een-arts-of-dienst/vrouwenkliniek/reproductieve-geneeskunde/donatie-en-draagmoederschap.
116 CENTRE HOSPITALIER REGIONAL DE LA CITADELLE, «Parentalité alternative», https://cpma-ulg.be/les-traitements/parentalite-alternative/le-principe/; CHIREC, «Centre PMA - Delta: Gestation pour autrui», https://chirec.be/fr/centre-pma-delta; UZ BRUSSEL, «Draagmoederschap», https://www.brusselsivf.be/behandeling/draagmoederschap/.
117 AZ SINT-JAN BRUGGE, «Hoe kunnen LGBTQIA+-personen ouders worden?», https://www.fertiliteitbrugge.be/nl/themas/hoe-kunnen-lgbtq--personen-ouders-worden; UZ LEUVEN, «Veelgestelde vragen - fertiliteitscentrum», https://www.uzleuven.be/nl/dagziekenhuis-9/veelgestelde-vragen#kom-ik-aanmerking-voor-een-fertiliteitsbehandeling.
118 CHIREC, «Centre PMA - Delta: Gestation pour autrui», https://chirec.be/fr/centre-pma-delta; UZ ANTWERPEN, «Kinderwens als alleenstaande of LGBTQ+ wensouder», https://www.uza.be/nl/zorgaanbod/kinderwens-als-alleenstaande-lgbtq-wensouder; UZ BRUSSEL, «Draagmoederschap», https://www.brusselsivf.be/behandeling/draagmoederschap/; UZ GENT, «Donatie en draagmoederschap», https://www.uzgent.be/patient/zoek-een-arts-of-dienst/vrouwenkliniek/reproductieve-geneeskunde/donatie-en-draagmoederschap.
119 Zie bv. FIVETTE (SAINT-PIERRE), «Draagmoederschap», https://www.fivette.be/nl/heeft-u-een-kinderwens/nu/draagmoederschap/.
120 UZ GENT, «Veelgestelde vragen over fertiliteitsbehandelingen», https://www.uzgent.be/patient/zoek-een-arts-of-dienst/vrouwenkliniek/reproductieve-geneeskunde/praktische-info-zorgtraject/veelgestelde-vragen-over-fertiliteitsbehandelingen#doelgroep.
121 CENTRE HOSPITALIER REGIONAL DE LA CITADELLE, «Parentalité alternative», https://cpma-ulg.be/les-traitements/parentalite-alternative/le-principe/.
122 Het Federale Regeerakkoord 2025-2029 vermeldt dat er een wetgevend kader ontwikkeld wordt voor altruïstisch hoogtechnologisch draagvrouwschap waarbij er geen genetische band is tussen de draagvrouw en het kind.
123 Co-ouderschap duidt op de wens tot ouderschap zonder een partnerrelatie en kan verschillende vormen aannemen. Zo kan het gaan om een single man en single vrouw zonder relatie, maar kan het ook gaan om meerouderschap (drie of vier ouders die een gemeenschappelijk ouderschapstraject opstarten). Zo zouden bv. een mannenpaar en een single vrouw samen een kind kunnen krijgen of een mannenpaar en een vrouwenpaar tezamen. Verder zou het verzoek kunnen uitgaan van ex-partners die samen een kind willen.
124 Zie Boone I., «Van co-ouderschap naar intentioneel meerouderschap» in Boone I. en Declerck C. (eds.), Actualia Familierecht, die Keure, 2017, 79. Een gewone adoptie maakt het wel mogelijk om een of twee (adoptie)ouders toe te voegen, naast de ouder(s) met een oorspronkelijke afstammingsband, maar het ouderlijk gezag blijft beperkt tot maximaal twee ouders.
125 Roberti S., «Les nouvelles demandes adressées aux centres belges en matiére de PMA/GPA», Seminarie «Les nouvelles familles par PMA: Coparentalité et pluriparentalité» (UC Louvain, 18 april 2024).
126 De website van het UZ Brussel vermeldt expliciet dat «combinaties van deze ouderschapsvormen (zijnde alleenstaande wensmama’s, homoseksuele koppels en lesbische koppels) onder de noemer «co-ouderschap» toegestaan zijn». (UZ BRUSSEL, «Ben je alleenstaand of LGBTQ+ wensouder?», https://www.brusselsivf.be/wensoudertraject/bamlgbtq/.) Daarnaast wordt op de website van het Hôpital Universitaire Saint-Pierre in de lijst «Wie kunnen wij helpen?» de term «meeouderschap» opgenomen, al wordt deze niet gedefinieerd (SAINT-PIERRE, «Qui pouvons-nous aider?», https://www.stpierre-bru.be/service/gynecologie-obstetrique/pma-procreation-medicalement-assistee-fertilite/).
127 Eigen vertaling.
128 Supra nrs. 27 en 31.
129 Eigen vertaling.
130 Art. 56, tweede lid MBV-wet bepaalt immers dat er geen rechtsvorderingen betreffende de afstamming of de daaruit voortvloeiende vermogensrechtelijke gevolgen kunnen worden ingesteld tegen of door de donor.
131 Zie ook Van Gasse D. en Mortelmans D., «With or Without You - Starting Single-parent Families: A Qualitative Study on How Single Parents by Choice Reorganise Their Lives to Facilitate Single Parenthood from a Life Course Perspective», Journal of Family Issues 2020 41/11, (2223) 2248, vn. 4.
132 Eigen vertaling.